Πού πήγε η αγάπη μας; Χάνοντας επαφή...

Αγάπη: ίσως η πιο χρησιμοποιημένη και όμως η πιο δυνατή λέξη. Για την αγάπη έχουν γραφτεί τόμοι ολόκληροι, ποιήματα, τραγούδια, έχουν γίνει προσευχές, έχεις γίνει πόλεμοι, όπως  για την Ωραία Ελένη, και έχουν χτιστεί μνημεία, όπως το Ταζ Μαχάλ. Τι είναι όμως στ’αλήθεια η αγάπη; Η αγάπη είναι στην πραγματικότητα η κορυφή της εξέλιξης, ο πιο αποτελεσματικός μηχανισμός επιβίωσης του ανθρώπινου είδους. Όχι γιατί μας παρακινεί να ζευγαρώνουμε και να αναπαραγόμαστε. Ως γνωστόν, τα καταφέρνουμε να ζευγαρώνουμε και χωρίς αγάπη! Η αγάπη μας κάνει να δεσμευτούμε συναισθηματικά με μερικούς πολύτιμους άλλους που μας προσφέρουν ένα ασφαλές λιμάνι για να προφυλαχθούμε από τις τρικυμίες της ζωής. Η αγάπη είναι κυματοθραύστης, φτιαγμένος για να προσφέρει συναισθηματική προστασία που μας βοηθάει να τα βγάζουμε πέρα με τους κλυδωνισμούς της ύπαρξης.

Η τάση να δενόμαστε συναισθηματικά – να βρίσκουμε κάποιον που να μπορούμε να του πούμε «κράτα με σφιχτά»- είναι εγγεγραμμένη στα γονίδια και στο σώμα μας. Χρειαζόμαστε συναισθηματικούς δεσμούς με ορισμένους άλλους, αναντικατάστατους, για να είμαστε οργανικά και ψυχικά υγιείς- ώστε να επιβιώνουμε.

Η θεωρία του συναισθηματικού δεσμού μας διδάσκει ότι οι αγαπημένοι μας είναι το καταφύγιό μας στη ζωή. Όταν αυτό το πρόσωπο είναι συναισθηματικά απρόσιτο ή δεν ανταποκρίνεται στο κάλεσμά μας, φοβόμαστε ότι θα παραμείνουμε έξω στο κρύο, μόνοι και ανήμποροι. Μας κατακλύζουν συναισθήματα όπως θυμός και λύπη, νιώθουμε πληγωμένοι, αλλά πάνω απ’όλα φοβισμένοι. Και είναι φυσικό διότι ξέρουμε ότι ο φόβος είναι το ενσωματωμένο σύστημα συναγερμού που διαθέτουμε και μπαίνει σε λειτουργία όταν η επιβίωσή μας κινδυνεύει. Όταν χάνουμε την επαφή μας με τον αγαπημένο μας, τότε τίθεται σε κίνδυνο η αίσθηση ασφάλειας που έχουμε. Ο συναγερμός μεταφέρεται στην αμυγδαλή, αυτό το σημείο το εγκεφάλου μας που ο Joseph LeDoux του Κέντρου Νευροεπιστημών του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης ονομάζει «κέντρο του φόβου». Αυτή η περιοχή του εγκεφάλου που μοιάζει με αμύγδαλο, ενεργοποιεί μια αυτόματη ανταπόκριση. Δεν σκεφτόμαστε, νιώθουμε και ενεργούμε.

Όλοι ξέρουμε πώς είναι ο φόβος που νιώθουμε όταν δεν συμφωνούμε ή βρισκόμαστε σε αντιπαράθεση με τους συντρόφους μας. Αλλά γι’αυτούς από μας που έχουμε ασφαλείς δεσμούς, είναι ένας φόβος που διαρκεί ελάχιστα. Ο φόβος σύντομα και εύκολα φεύγει διότι συνειδητοποιούμε ότι δεν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος ή ότι ο σύντροφός μας θα μας καθησυχάσει εάν του το ζητήσουμε. Γι’αυτούς από μας με αδύνατους και συγκρουσιακούς δεσμούς, ο φόβος μπορεί να είναι καταλυτικός. Βαλτώνουμε μέσα σε έναν «πρωταρχικό/αρχέγονο πανικό», έτσι όπως τον ονομάζει ο Jaak Panksepp από το Πανεπιστήμιο της Πολιτείας της Ουάσινγκτον. Μετά κάνουμε ένα από τα δύο: ή γινόμαστε απαιτητικοί και επίμονοι σε μία προσπάθεια να παρηγορηθούμε και να πάρουμε την επιβεβαίωση που χρειαζόμαστε ή απομακρυνόμαστε σε μια προσπάθεια να παρηγορήσουμε και να προστατεύσουμε τον εαυτό μας. Δεν έχουν σημασία ακριβώς τα λόγια που λέμε, αλλά αυτό που πραγματικά λέμε σε κάτι τέτοιες περιπτώσεις είναι: «Δώσε μου προσοχή. Μείνε μαζί μου. Σε χρειάζομαι» ή «Δεν σε αφήνω να με πληγώσεις. Θα παγώσω, θα προσπαθήσω να κρατήσω τον έλεγχο».

Εάν αγαπάμε τους συντρόφους μας, γιατί δεν ακούμε απλώς την έκκλησή τους για προσοχή και επαφή και δεν ανταποκρινόμαστε με φροντίδα; Διότι τις περισσότερες φορές δεν είμαστε συντονισμένοι με αυτούς. Είμαστε απασχολημένοι ή μπλεγμένοι στα δικά μας. Δεν ξέρουμε πώς να μιλήσουμε τη γλώσσα του συναισθηματικού δεσμού, δεν δίνουμε ξεκάθαρα μηνύματα για το τι έχουμε ανάγκη ή για το πόσο νοιαζόμαστε. Συχνά μιλάμε με δισταγμό διότι νιώθουμε αμφιθυμία για τις δικές μας ανάγκες. Ή στέλνουμε εκκλήσεις μας για επαφή με έκφραση θυμού και ματαίωσης, διότι δεν νιώθουμε σίγουροι και ασφαλείς στη σχέση μας.

Όταν μια σχέση γενικά βρίσκονται σε ελεύθερη πτώση, οι άνδρες συνήθως λένε ότι νιώθουν απόρριψη και ότι είναι ανεπαρκείς και αποτυχημένοι. Οι γυναίκες λένε ότι εγκαταλείφθηκαν και ότι έχασαν την επαφή. Οι γυναίκες φαίνεται να έχουν μια παραπάνω απόκριση από τους άνδρες, η οποία ενεργοποιείται όταν νιώθουν δυστυχισμένες. Οι ερευνητές την ονομάζουν «τάση για φιλία». Οι γυναίκες επειδή έχουν περισσότερη ωκυτοκίνη, την «ορμόνη της αγκαλιάς», στο αίμα τους, ζητάνε βοήθεια όταν νιώθουν έλλειψη επαφής/σύνδεσης. 

Αποσπάσματα από το βιβλίο της Dr Sue Johnson με τίτλο "Κράτα με Σφιχτά" (μτφρ Ρίτα Βεντούρα), εκδόσεις Gutenberg, 2014.

Οι Φάσεις της Εξέλιξης του Ζευγαριού

Το ερώτημα στη ζωή είναι πώς να βρούμε την ισορροπία ανάμεσα στην ανάγκη για αυτονομία και στην ανάγκη για συντροφικότητα, πώς να ικανοποιήσουμε και τις δύο, πώς να πετύχουμε τη «σύνθεση ανάμεσα στο ξένο και το γνώριμο, τη διέγερση και την ασφάλεια, την αυτονομία και τη συντροφικότητα» (Bischof, 1994, σ.497). Κινούμαστε συνεχώς σαν το εκκρεμές ανάμεσα σε αυτούς τους δύο πόλους. Η τέχνη είναι να μην κολλήσει κάποιος  σε έναν πόλο.

Ο κίνδυνος, αν κάποιος κολλήσει στη συντροφικότητα, είναι να χάσει την επαφή με τον εαυτό του, ενώ, αν κολλήσει στην αυτονομία, είναι να νιώσει μεγάλη μοναξιά.  Επίσης, ας ληφθεί υπόψη ότι κάθε σύντροφος έχει αυτές τις ανάγκες σε διαφορετικό βαθμό. Άλλος χρειάζεται πιο πολλή επικοινωνία και κοινές δραστηριότητες και άλλος πιο πολλή απομόνωση. Με δεδομένο ότι καμία ανάγκη δεν είναι κατακριτέα, η ικανοποίηση όλων των αναγκών μέσα στη σχέση είναι μία σύνθετη διαδικασία.

Καθώς οι  σύντροφοι αναζητούν την ισορροπία ανάμεσα στη συντροφικότητα και στην αυτονομία, περνάνε από πέντε φάσεις (σύμφωνα με προφορικές περιγραφές του Jellouschek)

• Συγχώνευση. Είναι η φάση του πρώτου έρωτα, το διάστημα που οι σύντροφοι θέλουν να είναι συνεχώς μαζί, να μοιράζονται τα πάντα αν είναι δυνατόν. Συνήθως καθένας εξιδανικεύει τον άλλο και προβάλλει σε αυτόν όλες του τις προσδοκίες για ένα φανταστικό σύντροφο. Όμορφες στιγμές αλλά και τραυματικές εμπειρίες από την παιδική ηλικία επηρεάζουν τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά των συντρόφων. Για παράδειγμα, κάποιος προσκολλάται  στον σύντροφό του γιατί βρίσκει σε αυτόν τη ζεστασιά και την τρυφερότητα που του έλειψαν από τους γονείς του. Κάποιος άλλος ζηλεύει και λειτουργεί κτητικά, αν δεν έχει βιώσει την άνευ όρων αγάπη της μητέρας του.
  Πέρα όμως από τις προβολές, σε αυτήν τη φάση βρίσκονται  και τα αποθέματα της σχέσης, το όραμα των συντρόφων, οι δυνατότητες που έχουν ως ζευγάρι. Αργότερα σε δύσκολες περιόδους μπορούν να ανατρέξουν στα βιώματα αυτής της εποχής και να αντλήσουν ιδέες γι’αυτό που μπορεί να υπάρξει μεταξύ τους. Η φάση της συγχώνευσης δεν διαρκεί πολύ, γιατί η ανάγκη για αυτονομία μένει παραμελημένη. Κάποιοι ικανοποιούν την ανάγκη για αυτονομία αναζητώντας νέο σύντροφο κάθε φορά που τελειώνει η συγχώνευση. Κατ’αυτόν τον τρόπο είναι συνεχώς ερωτευμένοι με διαφορετικά πρόσωπα και αποφεύγουν την αυτονόμησή τους. 

• Αντίσταση. Η αντίσταση στη συγχώνευση εμφανίζεται με ποικίλους τρόπους: καβγάδες, σεξουαλικές δυσκολίες, κατάθλιψη, εξωσυζυγική σχέση κ.ά. Σε αυτήν τη φάση ο ένας βιώνει τον άλλο ως εμπόδιο. Για παράδειγμα, η γυναίκα κατηγορεί τον άνδρα για το ότι εκείνη δεν εργάζεται. Ο άνδρας ισχυρίζεται ότι φταίει η γυναίκα που έχουν σπάνια ερωτική επαφή.Υπάρχει εξάρτηση που βιώνεται αρνητικά, ενώ στην προηγούμενη φάση, αυτή η εξάρτηση ήταν θετική. Τώρα ισχύει το «μαζί δεν κάνουμε και χώρια δεν μπορούμε». Λειτουργούν σαν δύο ημικύκλια που αναφέρονται το ένα στο άλλο.

• Διαφοροποίηση. Στην τρίτη φάση της διαφοροποίησης δεν ρίχνει πια ο ένας το φταίξιμο στον άλλο για ό,τι τον ενοχλεί. Καθένας παίρνει την ευθύνη για τη δική του εξέλιξη. Καθένας επικεντρώνεται στο πώς ο ίδιος συμβάλλει στην κατάσταση που τον ενοχλεί.Η σύζυγος αναγνωρίζει ότι τελικά είναι δική της επιλογή  που δεν δουλεύει ή που δεν επιτρέπει στον εαυτό της να χαλαρώνει κάποιες ώρες. Ο σύζυγος αναγνωρίζει με ποια δική του συμπεριφορά μειώνει την πιθανότητα ερωτικής επαφής (π.χ. είναι βιαστικός, απότομος). Καθένας αναλαμβάνει τις ευθύνες του και φροντίζει τον εαυτό του. Σε αυτήν τη φάση ικανοποιείται η ανάγκη για αυτονομία. Είναι σαν ψυχολογικό διαζύγιο, υπάρχει ρίσκο. Το να λειτουργήσει ένας άνθρωπος αυτόνομα είναι ιδιαίτερα δύσκολο, όταν δεν έχει βιώσει την «πρωτεύουσα οικειότητα», το δέσιμο με τη μητέρα στη βρεφική ηλικία. Υπάρχει συνήθως ο φόβος ότι αν στραφεί στον εαυτό του, ο σύντροφος θα τον εγκαταλείψει.
• Επαναπροσέγγιση. Αν δεν χωρίσουν οι σύντροφοι στη φάση της διαφοροποίησης, αν ανακαλύψουν ότι εκτιμούν σημαντικές πλευρές ο ένας στον άλλο, τότε το πιθανότερο είναι ότι θα νιώσουν έλξη και θα πλησιαστούν ξανά σε άλλη βάση: ο ένας βλέπει τον άλλο περισσότερο όπως είναι πραγματικά και λιγότερο όπως θα ήθελε να είναι – οι προβολές είναι πολύ λιγότερες σε σύγκριση με την πρώτη φάση.
• Ένωση σε πιο ώριμο επίπεδο. Αν οι σύντροφοι πλησιαστούν ξανά, τότε προχωρούν στην πέμπτη φάση. Σε αυτήν τη φάση κάθε σύντροφος διατηρεί την αυτονομία του και ταυτόχρονα δημιουργεί μία νέα ολότητα με τον άλλο. Σύμφωνα με τον Schellenbaum (1993, σ.18) κάθε σύντροφος φθάνει στο σημείο να αντιλαμβάνεται στον άλλο ταυτόχρονα κάτι ξένο και κάτι δικό του: «Εγώ δεν είμαι εσύ, αλλά εσύ μου αποκαλύπτεις αυτό που μου λείπει από τον εαυτό μου». Ο σύντροφος με τα δικά του χαρακτηριστικά αποτελεί πρότυπο για να αναπτύξει και ο άλλος αυτές τις πλευρές στον εαυτό του. Η διαφορετικότητα του άλλου βιώνεται επομένως ως πρόκληση για προσωπική εξέλιξη.

 Οι σύντροφοι δεν περνούν ταυτόχρονα τις φάσεις εξέλιξης που περιγράφηκαν παραπάνω. Συνήθως ο ένας είναι ο κινητήριος μοχλός της εξέλιξης και ο άλλος ακολουθεί.

Αποσπάσματα από το βιβλίο της Βιργινίας Ιωαννίδου «Η τέχνη της συντροφικής ζωής: μια συστημική προσέγγιση», εκδόσεις Γνώση.

Η αγάπη είναι μόνο μία

 

Μπορώ να κάνω ένα σωρό πράγματα για να σου εκφράσω, να σου δείξω, να σου αποδείξω, να επιβεβαιώσω ή να υποστηρίξω ότι σ’ αγαπώ, όμως, μόνο ένα πράγμα μπορώ να κάνω με την αγάπη μου, κι αυτό είναι να Σ’ ΑΓΑΠΩ, να ασχολούμαι μαζί σου, να εκδηλώνω τα συναισθήματά μου όπως τα νιώθω. Και το πώς τα αισθάνομαι είναι ο δικός μου τρόπος να σ’ αγαπώ.

Μπορείς να το δεχτείς ή μπορείς να το απορρίψεις, μπορείς να καταλάβεις τι σημαίνει ή μπορείς να το αγνοήσεις παντελώς. Αυτός, όμως, είναι ο τρόπος μου να σ΄αγαπώ· δεν έχω άλλον.

Ο καθένας έχει έναν μόνο τρόπο ν’ αγαπάει: τον δικό του.

Στο χώρο της ψυχικής υγείας συναντάμε πολλές φορές άτομα που έμαθαν –λανθασμένα και χωρίς να καταλάβουν πώς–, ότι αγάπη είναι να χτυπάς, και καταλήγουν να παντρεύονται κάποιους που τους χτυπούν προκειμένου να αισθανθούν ότι τους αγαπούν (πολλές κακοποιημένες γυναίκες υπήρξαν κακοποιημένες θυγατέρες).

Για αιώνες κακοποιούσαν ή πλήγωναν οι γονείς τα παιδιά τους λέγοντας ότι το κάνουν για το καλό τους: “Εμένα με πονάει περισσότερο που πρέπει να σε δείρω”, λένε συχνά οι γονείς.
Και στα πέντε σου, δεν είσαι σε θέση να κρίνεις αν είναι ή δεν είναι πράγματι έτσι.
Και προσαρμόζεσαι· αλλάζεις συμπεριφορά.
Και εξακολουθείς, πολλές φορές, να τρως ξύλο και να το θεωρείς ωφέλιμο.

Όταν δούλευα με εξαρτημένους, την εποχή που έκανα ειδικότητα στην ψυχιατρική, παρακολουθούσα μια γυναίκα που είχε πατέρα αλκοολικά και παντρεύτηκε με τη σειρά της έναν αλκοολικό άντρα. Τη γνώρισα στην κλινική όπου ο άντρας της ήταν εσωτερικός ασθενής. Επί χρόνια συνόδευε τον σύζυγό της στις ομάδες Ανώνυμων Αλκοολικών στην προσπάθεια να ξεπεράσει τον εθισμό του, από τον οποίο έπασχε για πάνω από δώδεκα χρόνια. Τελικά, εκείνος κατάφερε να απέχει από το αλκοόλ επί είκοσι τέσσερις μήνες. Τότε ήρθε η γυναίκα του για να μου πει ότι, μετά από δεκαέξι χρόνια γάμου, ένιωθε ότι η αποστολή της είχε λήξει η υγεία του συζύγου της είχε αποκατασταθεί… Εγώ, τότε που ήμουν είκοσι επτά χρόνων και νεοδιορισμένος γιατρός, ερμήνευσα ότι, στην πραγματικότητα, αυτό που ήθελε ήταν να θεραπεύσει τον πατέρα της αντικαθιστώντας τη θεραπεία του πατέρα με αυτή του συζύγου. Εκείνη είπε: “Μπορεί, τώρα πάντως δεν με συνδέει τίποτα με τον σύζυγό μου. Υπέφερα πολύ από τον αλκοολισμό του, αλλά έμεινα κοντά του για να μην τον εγκαταλείψω στη μέση της θεραπείας τώρα όμως δεν θέλω να ξέρω τίποτα πια γι’ αυτόν”. Πράγματι, χώρισαν. Ένα χρόνο αργότερα, τελείως τυχαία, κάπου αλλού συναντηθήκαμε με τη γυναίκα αυτή που είχε κάνει μια καινούργια σχέση. Είχε ξαναπαντρευτεί… έναν άντρα επίσης αλκοολικό.

Οι ιστορίες αυτές, που δεν μπορούμε να καταλάβουμε με τη λογική, έχουν να κάνουν με τον τρόπο που κουβαλάει κανείς μέσα του δικά του άλυτα θέματα· με το πώς αντιλαμβάνεται την αγάπη.

Το Σ’ ΑΓΑΠΩ και ΣΟΥ ΔΕΙΧΝΩ ΟΤΙ Σ’ ΑΓΑΠΩ μπορεί να είναι δύο πράγματα τελείως διαφορετικά για μένα και για σένα.
Και εδώ, όπως και σε όλα τα θέματα, μπορεί να διαφωνήσουμε ριζικά χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο ένας από τους δύο κάνει αναγκαστικά λάθος.

Παραδείγματος χάριν: ξέρω πως η μαμά μου μπορεί να σου δείχνει ότι σ’ αγαπάει με διάφορους τρόπους, όπως όταν είσαι σε καλεί στο σπίτι και φτιάχνει τα φαγητά που σου αρέσουν. Αν λοιπόν, για τη μέρα που σ’ έχει καλέσει, έχει ετοιμάσει δύο ή και τρία από εκείνα τα υπέροχα αραβικά φαγητά που για να τα φτιάξει χρειάστηκε να περάσουν πεντ’-έξι μέρες στην κουζίνα ζυμώνοντας, ξεφλουδίζοντας, τεμαχίζοντας και βράζοντας τα υλικά, αυτό για τη μαμά μου σημαίνει ότι σ’ αγαπάει. Και αν δεν έχεις μάθει να ερμηνεύεις αυτόν τον τρόπος έκφρασης, μπορεί να μην καταλάβεις ότι γι’ αυτήν είναι το ίδιο σαν να λέει σ’ αγαπώ. Αυτό σημαίνει ότι είναι εκδηλωτική; Δεν ξέρω. Σε κάθε περίπτωση, είναι ο ΔΙΚΟΣ ΤΗΣ τρόπος να λέει σ’ αγαπώ. Αν δεν μάθω να διαβάζω το μήνυμα που εκφράζουν έμμεσα αυτές οι κινήσεις, δεν θα μπορέσω ποτέ να αποκωδικοποιήσω το μήνυμα που εκφράζει ο άλλος. (Μια φορά την εβδομάδα, ΟΤΑΝ ΖΥΓΙΖΟΜΑΙ, επιβεβαιώνω πόσο πολύ μ’ αγαπούσε η μαμά μου, και πόσο καλά αποκωδικοποίησα το μήνυμά της!)

Όταν σ’ αγαπάει κάποιος, σου αφιερώνει ένα μέρος της ζωής, του χρόνου και του ενδιαφέροντός του.

Όταν σ’ αγαπάει κάποιος, οι πράξεις του σου λένε καθαρά πόσο πολύ νοιάζεται για σένα. Μπορεί ν’ αποφασίσω να κάνω κάτι που θέλεις, με τη φαντασίωση ότι θα καταλάβεις πόσο σ’ αγαπώ. Κάποια φορά μπορεί να το κάνω, άλλοτε μπορεί και όχι. Αν και δεν μου αρέσει, μπορεί να σηκωθώ από τα χαράματα της 13^ης Δεκεμβρίου, να στολίσω το σπίτι και να ετοιμάσω το πρωινό γεμίζοντας τους τοίχους με αφίσες και το κρεβάτι με δώρα, και για το βράδυ να έχω καλέσει ένα σωρό κόσμο… Ξέροντας πόσο σε συγκινεί, είναι πιθανό κάποια φορά να το δεις να γίνεται, αν έχω διάθεση. Αν, όμως, επιβάλλεται να κάνω το ίδιο κάθε χρόνο, κι εγώ το επαναλαμβάνω μόνο και μόνο για να σ’ ευχαριστήσω… μην έχεις και την απαίτηση να το απολαμβάνω. Γιατί, αν δεν είναι κάτι που κι εγώ θέλω από μόνος μου, ίσως είναι καλύτερο και για τους δυο μας να μη το κάνω καθόλου.
Βέβαια, αν εγώ δεν έχω ποτέ διάθεση να κάνω κάτι τέτοιο, ούτε και τίποτ’ απ’ αυτά που ξέρω ότι σου αρέσουν, τότε κάτι συμβαίνει.
Με τη συμβίωση, θα μπορούσα να μάθω να χαίρομαι με την ψυχική ικανοποίηση που σου προσφέρω, έτσι όπως εσύ το προτιμάς. Και πράγματι, έτσι γίνεται. Αυτό όμως δεν έχει καμία σχέση με ορισμένες απόψεις που λίγο-πολύ δέχονται όλοι, απόψεις που φαίνονται να είναι αντίθετες με αυτό που μόλις είπα, και με τις οποίες, ασφαλώς, δεν συμφωνώ.
Μιλάω συγκεκριμένα για τις θυσίες στην αγάπη.
Μερικές φορές ο κόσμος θέλει να με πείσει ότι πέρα από την ιδέα τού να είναι κανείς ευτυχισμένος, σημαντικές σχέσεις είναι εκείνες όπου ο ένας είναι ικανός να θυσιάζεται για τον άλλον. Η αλήθεια είναι πως εγώ δεν πιστεύω ότι η αγάπη είναι χώρος θυσίας. Δεν πιστεύω ότι όταν θυσιάζεται κανείς για τον άλλον, αυτό αποτελεί εγγύηση αγάπης, και ακόμη λιγότερο, ότι η θυσία αποδεικνύει την αγάπη μου για τον άλλο.

Η αγάπη είναι ένα συναίσθημα που εγγυάται την ικανότητα να χαιρόμαστε πράγματα μαζί, κι όχι ένα μέτρο για το πόσο είμαι διατεθειμένος να υποφέρω για σένα, ή πόσο είμαι έτοιμος να απαρνηθώ τον ίδιο μου τον εαυτό.

Σε κάθε περίπτωση, το μέτρο της αγάπης μας δεν το καθορίζει ο πόνος που μπορεί να μοιραστούμε – έστω κι αν αυτό αποτελεί μέρος της ζωής. Η αγάπη μας μετριέται και δυναμώνει ανάλογα με το πόσο ικανοί είμαστε να περπατάμε μαζί σ’ αυτόν τον δρόμο, να απολαμβάνουμε κάθε βήμα όσο γίνεται περισσότερο, και να αυξάνουμε την ικανότητα μας να χαιρόμαστε ακριβώς αυτό: το ότι είμαστε μαζί.

…Ένας πανάρχαιος μύθος των ινδιάνων Σου λέει πως ήρθαν κάποτε στη σκηνή του γέρου μάγου της φυλής, πιασμένοι χέρι χέρι, ο Άγριος Ταύρος, ο πιο γενναίος και τιμημένος νέος πολεμιστής, και το Ψηλό Σύννεφο, η κόρη του αρχηγού, μία από τις ωραιότερες γυναίκες της φυλής.
“Αγαπιόμαστε” αρχίζει ο νέος.
“Και θα παντρευτούμε” λέει εκείνη.
“Και αγαπιόμαστε τόσο που φοβόμαστε…”
“Θα θέλαμε κάποιο μαγικό, ένα χαϊμαλί, ένα φυλαχτό…”
“Κάτι που θα μας εγγυάται ότι θα είμαστε για πάντα μαζί.”
“Που θα μας εξασφαλίσει ότι θα είμαστε ο ένας στο πλευρό του άλλου ώσπου να συναντήσουμε τον Μανιτού, την ημέρα του θανάτου.”
“Σε παρακαλόυμε” ικετεύουν, “πες μας τι μπορούμε να κάνουμε…”
Ο μάγος τούς κοιτάζει και συγκινείται που βλέπει τόσο νέους, τόσο ερωτευμένους, να λαχταρούν τόσο μια του λέξη.
“Υπάρχει κάτι…” λέει τελικά ο σοφός μάγος μετά από αρκετή ώρα. “Αλλά  δεν ξέρω… είναι ένα έργο πολύ δύσκολο και απαιτεί θυσίες.”
“Δεν μας πειράζει” λένε κι οι δύο.
“Ό,τι και να’ ναι” επιβεβαιώνει ο Άγριος Ταύρος.
“Ωραία” λέει ο μάγος. “Ψηλό Σύννεφο, βλέπεις το βουνό που είναι βόρεια από το χωριό μας; Πρέπει να ανέβεις μόνη σου, χωρίς τίποτε άλλο εκτός από ένα δίχτυ και τα χέρια σου και να κυνηγήσεις το πιο όμορφο και δυνατό γεράκι του βουνού. Αν το πιάσεις, πρέπει να το φέρεις εδώ ζωντανό την τρίτη μέρα μετά την πανσέληνο. Κατάλαβες;”
Η νεαρή κοπέλα συγγατανεύει σιωπηλά.
“Κι εσύ, Άγριε Ταύρε” συνεχίζει ο μάγος, “πρέπει να ανέβεις το βουνό του κεραυνού, κι όταν φτάσεις στην κορυφή να βρεις τον πιο άγριο απ’ όλους τους αετούς, και με τα χέρια σου μόνο κι ένα δίχτυ να τον πιάσεις χωρίς να το τραυματίσεις και να τον φέρεις μπροστά μου, ζωντανό, την ίδια μέρα που θα έρθει και το Ψηλό Σύννεφο… Πηγαίνετε τώρα.”

Οι δύο νέοι κοιτάζονται με τρυφερότητα, κι ύστερα από ένα φευγαλέο χαμόγελο φεύγουν για να εκπληρώσουν την αποστολή που τους ανατέθηκε. Εκείνη πάει προς το βορρά, εκείνος προς το νότο…
Την καθορισμένη ημέρα, μπροστά στη σκηνή του μάγου, περιμένουν οι δύο νέοι, ο καθένας με μια πάνινη τσάντα που περιέχει το πουλί που τους ζητήθηκε.
Ο μάγος τούς λέει να βγάλουν τα πουλιά από τις τσάντες με μεγάλη προσοχή. Οι νέοι κάνουν αυτό που τους λέει, και παρουσιάζουν στον γέρο για να τα εγκρίνει τα πουλιά που έπιασαν. Είναι πανέμορφα· χωρίς αμφιβολία, τα καλύτερα του είδους τους.
“Πετούσαν ψηλά;” ρωτάει ο μάγος.
“Ναι, βέβαια. Κι εμείς, όπως μας ζητήσατε… Και τώρα;” ρωτάει ο νέος. “Θα τα σκοτώσουμε και θα πιούμε την τιμή από το αίμα τους;”
“Όχι” λέει ο γέρος.
“Να τα μαγειρέψουμε και να φάμε τη γενναιότητα από το κρέας τους;” προτείνει η νεαρή.
“Όχι” ξαναλέει ο γέρος. “Κάντε ό,τι σας λέω. Πάρτε τα πουλιά και δέστε τα μεταξύ τους από τα πόδια μ’ αυτές τις δερμάτινες λωρίδες… Αφού τα δέσετε, αφήστε τα να φύγουν· να πετάξουν ελεύθερα.”
Ο πολεμιστής και η νεαρή κοπέλα κάνουν ό,τι ακριβώς τους έχει πει ο μάγος, και στο τέλος ελευθερώνουν τα πουλιά.
Ο αετός και το γεράκι προσπαθούν να πετάξουν, αλλά το μόνο που καταφέρνουν είναι να στριφογυρίζουν και να ξαναπέφτουν κάτω. Σε λίγα λεπτά, εκνευρισμένα που δεν καταφέρνουν να πετάξουν, τα πουλιά επιτίθενται με τσιμπήματα το ένα εναντίον του άλλου μέχρι που πληγώνονται.
“Αυτό είναι το μαγικό. Μην ξεχάσετε ποτέ αυτό που είδατε σήμερα. Τώρα, είστε κι εσείς ένας αετός κι ένα γεράκι. Αν δεθείτε ο ένας με τον άλλο, ακόμη κι αν το κάνετε από αγάπη, όχι μόνο θα σέρνεστε στη ζωή σας, αλλά επιπλέον, αργά ή γρήγορα, θα αρχίσετε να πληγώνετε ο ένας τον άλλον. Αν θέλετε η αγάπη σας να κρατήσει για πάντα, να πετάτε μαζί, αλλά ποτέ δεμένοι.”

Απόσπασμα από το βιβλίο “Ο δρόμος της συνάντησης”, ΦΥΛΛΑ ΠΟΡΕΙΑΣ ΙΙ, του Χόρχε Μπουκάι, εκδόσεις opera/animus

 

Πηγή: psycheandlife2.wordpress.com

Διαφορετικότητα των Δύο Φύλων: Όταν Δύο Κόσμοι Ζευγαρώνουν...

Υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στους άνδρες και στις γυναίκες σε πολλούς τομείς. Είμαστε ισότιμοι, όχι όμως ίδιοι. Δεν σκεφτόμαστε, δεν νιώθουμε, δεν συμπεριφερόμαστε με παρόμοιο τρόπο. Διακρίνουμε διαφορετικές τάσεις στο πώς λειτουργούμε. Κάποιες τις ονομάζουμε ανδρικές, γιατί τις συναντάμε πολύ συχνότερα στους άνδρες (στις δυτικές κοινωνίες τουλάχιστον) και κάποιες άλλες γυναικείες τάσεις, γιατί τις συναντάμε πολύ συχνότερα στις γυναίκες. Αυτές οι διαφορές δεν είναι βέβαια απόλυτες. Κάθε άνδρας έχει και κάποιες γυναικείες τάσεις ή χαρακτηριστικά, όπως και κάθε γυναίκα έχει κάποια (περισσότερα ή λιγότερα) ανδρικά χαρακτηριστικά. 

Αν οι σύντροφοι λάβουν υπόψη τις διαφορές ανάμεσα στα δύο φύλα, τότε έχουν μεγαλύτερη κατανόηση ο ένας για τον άλλο και δημιουργούνται λιγότερες παρεξηγήσεις μεταξύ τους: π.χ. "δεν έχει πια αισθήματα για μένα, γι'αυτό λείπει συνέχεια και δουλεύει τόσο πολύ".

Οι έρευνες για τη λειτουργία του εγκεφάλου δείχνουν μεγάλες διαφορές ανάμεσα στους άνδρες και τις γυναίκες. Το δεξί ημισφαίριο, το οποίο είναι υπεύθυνο για τις χωρικές-γεωμετρικές λειτουργίες, είναι πιο ανεπτυγμένο στους άνδρες από ό,τι στις γυναίκες. Γι'αυτό οι άνδρες έχουν συνήθως καλύτερη αντίληψη του χώρου (π.χ. παρκάρουν πιο εύκολα). Οι γυναίκες αντίθετα έχουν πιο ανεπτυγμένο το αριστερό ημισφαίριο που είναι υπεύθυνο για τη γλωσσική ικανότητα. Αυτές οι διαφορές δεν είναι απόλυτες, ωστόσο ισχύουν για τα δύο τρίτα των ανθρώπων. 

Μια άλλη σημαντική διαφορά την οποία αναδεικνύουν οι έρευνες (Butzmann, 2003) είναι ότι οι διασυνδέσεις ανάμεσα στα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου είναι πολύ πιο έντονες στις γυναίκες παρά στους άνδρες. Σε αυτήν τη διαφορά αποδίδεται το ότι οι γυναίκες ασχολούνται με μεγαλύτερη ευκολία με περισσότερα πράγματα ταυτοχρόνωνς, ενώ οι άνδρες συγκεντρώνονται καλύτερα σε ένα θέμα. 

Οι γυναίκες έχουν μία ευκολία στο να εκφράζουν τα συναισθήματα και τον εσωτερικό τους κόσμο. Συνήθως έχουν ανάγκη να μιλήσουν και να τις ακούσει κάποιος. Ειδικά, όταν κάτι τις απασχολεί θέλουν να το μοιραστούν. Δεν έχουν ανάγκη από συμβουλές, αλλά από φροντίδα (Gray, 1995). Ενδιαφέρον και φροντίδα αποζητούν συνήθως οι γυναίκες στις εξωσυζυγικές σχέσεις.

Αντίθετα, όταν ένας άνδρας έχει ένα πρόβλημα, "κλείνεται στη σπηλιά του" (Gray, 1995). Τότε η γυναίκα ρωτά "τι έχεις;" και ο άνδρας κλείνεται ακόμη περισσότερο. Αν μάλιστα είχε μία μητέρα που ρωτούσε, τότε νιώθει απειλή με τις ερωτήσεις της συντρόφου του. 

Οι άνδρες θέλουν να δείχνουν δυνατοί, έχουν ανάγκη να τους θαυμάζουν. Αναγνώριση και θαυμασμό βρίσκουν συνήθως οι άνδρες στις εξωσυζυγικές σχέσεις. Η σχέση είναι σημαντική και για τους άνδρες, όμως δεν το κάνουν θέμα. Οι γυναίκες έχουν την ιδιαιτερότητα, ό,τι συμβαίνει στη σχέση να το συζητούν. Αυτό ξενίζει τους άνδρες και γι'αυτόν το λόγο υπάρχει ο κίνδυνος να υποτιμήσουν, να περιφρονήσουν την ανάγκη της γυναίκας να κουβεντιάσει για τη σχέση. 

Οι άνδρες θα μπορούσαν να παρατηρούν τις γυναίκες και να μαθαίνουν από αυτές, πώς διαμορφώνουν σχέσεις. Αντίστοιχα οι γυναίκες θα μπορούσαν να πάψουν να παρεξηγούν τους άνδρες και να δεχθούν ότι δεν έχουν κακή πρόθεση, απλά δεν εκφράζουν όλα όσα σκέφτονται και νιώθουν.  Αν γίνει αποδεκτή η διαφορετικότητα των δύο φύλων, αν υπάρξει κατανόηση της άλλης πλευράς, τότε οι παρεξηγήσεις θα είναι λιγότερες. Το ζητούμενο δεν είναι να απαρνηθεί κάποιος από τους δύο τον παραδοσιακό του ρόλο, αλλά να το συμπληρώσει, να τον εμπλουτίσει, να μάθει ο ένας από τον άλλο. 

Απόσπασμα από το βιβλίο: Ιωαννίδου, Β. (2012). Η τέχνη της συντροφικής ζωής: Μία συστημική προσέγγιση. Αθήνα: Γνώση.

Ας στρίψουμε το τιμόνι της σχέσης μας ……. προς την ευτυχία που αξίζουμε !

Ας στρίψουμε το τιμόνι της σχέσης μας ……. προς την ευτυχία που αξίζουμε !
γράφει η Ιωάννα Θεοδωρακοπούλου http://www.feelweeltoday.com

Ο τρόπος που μάθαμε να σχετιζόμαστε καθώς μεγαλώναμε έχει σημαντική επιρροή στα πάντα, από την επιλογή συντρόφου μέχρι το πόσο καλά προχωρούν οι σχέσεις μας, μέχρι και το πώς τελειώνουν. Γι` αυτό είναι πολύ βοηθητικό για εμάς να αναγνωρίσουμε τις συνήθειες που εδραιώσαμε, προκειμένου να μπορέσουμε να κατανοήσουμε τα δυνατά αλλά και τα ευάλωτα σημεία μας στις σχέσεις. Η συνήθεια σε συγκεκριμένο τρόπο εξέλιξης των σχέσεων εδραιώνεται στις πρώτες παιδικές σχέσεις και συνεχίζει να λειτουργεί σαν πρότυπο για τις σχέσεις μας ως ενήλικες πια.

Το αντίκτυπο είναι εμφανές στον τρόπο που διαχειριζόμαστε τις ανάγκες μας και πώς τις καλύπτουμε. Αν υπήρξαν ασφαλείς σχέσεις στην παιδική μας ηλικία, μεγαλώνουμε με αυτοπεποίθηση και δεν αντιμετωπίζουμε δυσκολίες στις σχέσεις μας με τους άλλους. Αν όμως μεγαλώσαμε σε σχέσεις όπου υπήρχε αίσθημα ανασφάλειας και αποφυγή, αυτό μας κάνει να επιλέγουμε συνήθως ανθρώπους που ταιριάζουν σε αυτό το «βλαβερό» μοντέλο σχέσεων, κι έτσι το πιο πιθανό είναι να κάνουμε επιλογές ανθρώπων οι οποίες δεν θα οδηγήσουν στην ευτυχία μας.

Ένα απτό παράδειγμα είναι ότι για να δεθεί με κάποιον και να μπορέσει να καλύψει τις ανάγκες του, θεωρεί προϋπόθεση το να είναι συνεχώς μαζί και να επιβεβαιώνεται σε κάθε κίνηση ή πρόταση. Για να μπορέσει να το καταφέρει (να το δει στην πραγματικότητα) επιλέγει ανθρώπους αποκομμένους από το κοινωνικό σύνολο οι οποίοι έχουν δυσκολία να συνδεθούν με τους άλλους. Συνήθως είναι απόμακρο καθώς η βασική του πεποίθηση είναι ότι ο μοναδικός τρόπος να καλύψεις τις ανάγκες σου είναι να φέρεσαι σαν να μην έχεις καμία ανάγκη. Γι` αυτό κι επιλέγει κτητικούς ή υπερβολικά απαιτητικούς ανθρώπους οι οποίοι και του δίνουν όλη τους την προσοχή.

Κατά μία έννοια λοιπόν, φτιάχνουμε την πραγματικότητά μας βρίσκοντας συντρόφους που επικυρώνουν τους τύπους δεσμών με τους οποίους μεγαλώσαμε. Αν μεγαλώσαμε σε σχέσεις ανασφάλειας, είναι πιθανό να προβάλουμε ή να αναζητούμε την επαλήθευση παρόμοιων σχέσεων και συνηθειών και ως ενήλικες, ακόμα κι αν αυτές οι συνήθειες μας πληγώνουν και δεν είναι προς όφελός μας.

Και φυσικά αυτό και μόνο είναι ο σημαντικότερος λόγος που θεωρώ απαραίτητο να διερωτηθούμε για τις σχέσεις που ζήσαμε στην αρχή της ζωής μας – με γονείς, αδέρφια, παιδικούς φίλους – ώστε να μπορέσουμε να προσδιορίσουμε τι αφομοιώσαμε σαν γεγονός στις σχέσεις και να καταλάβουμε εν συνεχεία πώς αυτό επηρεάζει τις ενήλικες σχέσεις μας.

Για να πάμε στην πιο ασφαλή σχέση, ένας ενήλικας που μεγάλωσε σε τέτοιες σχέσεις σίγουρα έχει τάση για πιο ικανοποιητικές σχέσεις. Ως παιδί αυτό που έβλεπε στους γονείς του ήταν μια γερή βάση ασφάλειας από την οποία μπορούσε να αναδυθεί και να ανακαλύψει τον κόσμο χτίζοντας βήμα βήμα την δική του ανεξαρτησία. Οι ερωτικές σχέσεις που δημιουργεί μοιάζουν με τις πρώτες του, αισθάνεται ασφάλεια και δέσιμο κι επιτρέπει στον εαυτό του και στον σύντροφο του να έχεις τις δικές του ελευθερίες χωρίς να φοβάται. Στηρίζει τον σύντροφό του στις δυσκολίες του και τον πλησιάζει όταν ο ίδιος έχει ανάγκη να ηρεμήσει και να νοιώσει καλύτερα στις δικές του δύσκολες στιγμές. Σχέσεις ειλικρίνειας, ανοιχτές και ισότιμες με δύο συντρόφους που έχουν την ελευθερία να κυνηγήσουν όσα αγαπούν, ενώ ταυτόχρονα έχουν μια γερή βάση αγάπης ο ένας για τον άλλον απ` όπου αναδύονται και οι δύο. Δεν υφίσταται η ψευδαίσθηση που δημιουργείται σε σχέσεις με βάση την ανασφάλεια, αυτήν δηλαδή της ψεύτικης αίσθησης ασφάλειας, γιατί ο δεσμός τους δεν είναι της φαντασίας τους, οι αληθινές πράξεις αγάπης δεν είναι μια από τις ρουτίνες που επικυρώνουν το επίπεδο ασφάλειας ενώ στην ουσία θα τους απομόνωνε συναισθηματικά μιας και το σημείο αναφορά θα ήταν η τήρηση των ρουτινών. Αντιθέτως λοιπόν, προσφέρουν στήριξη ο ένας στον άλλον όταν κάποιος απ` τους δύο περνάει δύσκολα και αναζητούν ανακούφιση ο ένας στον άλλον όταν αισθάνονται πίεση ή έχουν προβλήματα, είναι ειλικρινείς και ανεξάρτητοι ενώ το κύριο χαρακτηριστικό της σχέσης τους είναι η μεγάλη αγάπη τους.
Όσοι άνθρωποι έχουν μεγαλώσει σε σχέσεις αγωνίας, εύκολα νοιώθουν απεγνωσμένοι και δημιουργούν σχέσεις φαντασίας. Αντί να νοιώσουν την αληθινή αγάπη ή εμπιστοσύνη για τον σύντροφό τους, αισθάνονται συναισθηματική πείνα. Αυτό που ψάχνουν στον σύντροφό τους είναι τον σωτήρα τους ή αυτόν που θα τους ολοκληρώσει. Παρ` όλο που λένε ότι αναζητούν την ασφάλεια και την προστασία και το δείχνουν με την έντονη προσκόλληση σε αυτόν, φέρονται με τρόπο που συχνά διώχνει τον σύντροφό τους.

Νοιώθουν απόγνωση ή ανασφάλεια και η συμπεριφορά τους διογκώνει τους φόβους τους. Όταν αισθανθούν αβεβαιότητα για τα συναισθήματα του άλλου και μη-ασφαλείς, κολλάνε πάνω του, απαιτούν ή γίνονται πολύ κτητικοί. Ερμηνεύουν πράξεις ανεξαρτησίας ως ενδείξεις που ενισχύουν τους φόβους τους καθώς αν ο σύντροφός τους είναι περισσότερο με τους φίλους του, μπορεί να σκεφτούν δεν την αγαπάει πραγματικά κι ότι πρόκειται να την εγκαταλείψει οπότε είχε δίκιο που δεν τον εμπιστευόταν εξ` αρχής.

Όσοι μεγάλωσαν σε αποφευκτικές σχέσεις, η τάση τους είναι να αποστασιοποιούνται συναισθηματικά από τον σύντροφό τους, αναζητούν την απομόνωση και αισθάνονται μια ψευτο-ανεξαρτησία, αναλαμβάνοντας οι ίδιοι τον ρόλο του γονιού τους. Μοιάζουν πολύ εγωκεντρικοί και αφοσιωμένοι στις δικές τους βολές. Η ψευτο-ανεξαρτησία που ανέφερα είναι μια παραίσθηση, καθώς κάθε άνθρωπος έχει ανάγκη το δέσιμο με άλλους ανθρώπους. Καταλήγουν λοιπόν να ζουν μες στην εσωστρέφεια, αρνούμενοι τόσο την σημασία των αγαπημένων τους αλλά και αποκόπτοντας τον εαυτό τους εύκολα από αυτούς. Συχνά λειτουργούν με ψυχολογικές άμυνες και έχουν την ικανότητα να παγώνουν συναισθηματικά. Ακόμα και σε πολύ έντονες ή φορτισμένες καταστάσεις, μπορούν να κλείσουν τον διακόπτη των συναισθημάτων τους και να μην αντιδράσουν. Για παράδειγμα, αν ο σύντροφός τους είναι αγχωμένος και απειλεί ότι θα τους αφήσει, μπορεί να ανταποκριθούν με ένα «Δεν με νοιάζει».

Στην περίπτωση των ανθρώπων που έχουν μεγαλώσει σε φοβικές σχέσεις, ζουν με αμφιβολίες όπου απ` την μία φοβόνται να δεθούν κι απ` την άλλη τρέμουν στην απομάκρυνση από τους άλλους. Προσπαθούν να ελέγχουν τα συναισθήματά τους αλλά δεν μπορούν. Δεν μπορούν να αποφύγουν έτσι απλά το άγχος ή να ξεφύγουν από τα συναισθήματά τους. Αντίθετα είναι μπερδεμένοι από τις αντιδράσεις τους και συχνά βιώνουν συναισθηματικές καταιγίδες. Η διάθεσή τους είναι ευμετάβλητη, απρόβλεπτη και ανάμεικτη ακόμη και για τους ίδιους. Θεωρούν ότι οι σχέσεις υπάρχουν για να καλύπτεις τις ανάγκες σου αλλά σε περίπτωση που δεθείς αληθινά, οι πιθανότητες να πληγωθείς αυξάνουν σημαντικά. Με άλλα λόγια, το άτομο που θέλουν να πλησιάσουν για ασφάλεια είναι το ίδιο άτομο που φοβόνται να δεθούν. Το αποτέλεσμα, δεν έχουν ιδέα πώς θα μπορούσαν να καλύψουν τις ανάγκες τους. Σαν ενήλικες, βρίσκονται σε δραματικές σχέσεις με πολλά πάνω και κάτω. Συχνά έχουν φόβους ότι θα τους εγκαταλείψουν αλλά παλεύουν να δεθούν. Πλησιάζουν τον σύντροφό τους περισσότερο όταν νοιώθουν ότι τους απέρριψε, και μετά νοιώθουν παγιδευμένοι όταν έχουν έρθει πολύ κοντά. Συχνά, δεν υπάρχει συγχρονισμός μεταξύ του συντρόφου τους κι αυτών. Μπορεί να καταλήξει και σε σχέση βίας – κακοποίησης.

Βλέπετε λοιπόν την επιρροή του τρόπου που μάθαμε να ζούμε τις σχέσεις με τους άλλους ανθρώπους ως παιδιά. Όμως δεν είναι αναγκαστικό ότι θα αφήσουμε να ορίζει και τις σχέσεις μας με τους ανθρώπους που αγαπάμε στην ενήλικη ζωή μας. Έχοντας επίγνωση του πως μεγαλώσαμε, μπορούμε να ξεσκεπάσουμε άμυνες που κουβαλάμε στις στενές μας σχέσεις και συναισθήματα που μπλοκάρουμε ώστε να κινηθούμε σε κάτι πιο ασφαλές και μάλιστα κάτι που αξίζουμε γι` αυτό και θα το κερδίσουμε μακριά από αρνητικές επιρροές και όσο πιο κοντά στον άνθρωπο που αγαπάμε.

Έτσι θα απαλλαγούμε από άμυνες ανώφελες μην πω και καταστροφικές και θα εξελιχθούμε σε αυτή τη σχέση. Σίγουρα μπορεί να είναι πολύ βοηθητική και η συνεργασία με ειδικό για την αλλαγή των ανώφελων συνηθειών μας. Έχουμε ανάγκη μαζί με τον σύντροφό μας να αμφισβητήσουμε τις ανασφάλειες και τους φόβους μας που κουβαλάμε από τα πρώτα χρόνια στη ζωή και να καλλιεργήσουμε σχέσεις που θα μας βοηθήσουν να ζήσουμε αυτό που εμάς θα μας κάνει καλύτερους και ευτυχισμένους ολοκληρωτικά !

Δεν το αξίζετε …….. ;