Η ψυχική υγεία στο χώρο εργασίας

Ομιλία-Ανοικτή Συζήτηση με θέμα "Η Ψυχική Υγεία στο Χώρο Εργασίας" 

Τρίτη 21 Νοεμβρίου 2017 στις 18.00μμ στο Ομήρειο ΠΚΔΧ

Επαγγελματική Εξουθένωση Εκπαιδευτικών: Τι Συμβαίνει όταν Χάνουν το Νόημα Ύπαρξης;

Η επαγγελματική εξουθένωση των εκπαιδευτικών έχει κατά καιρούς μελετηθεί από πληθώρα ερευνητών δεδομένου ότι πρόκειται για ένα φαινόμενο που πλήττει μεγάλο αριθμό ατόμων που απασχολούνται στο χώρο της εκπαίδευσης. Στους λόγους εμφάνισης του φαινομένου περιλαμβάνονται η συναισθηματική εμπλοκή των εκπαιδευτικών στις σχέσεις τους με τους μαθητές και τους γονείς, η συμμόρφωση με κανόνες και η μειωμένη αυτονομία που τους προσδίδει το σχολικό περιβάλλον σε αντίθεση με την ανάγκη τους για ανεξαρτησία που θα τους οδηγήσει στην  υπαρξιακή ολοκλήρωση,  η ασάφεια των ρόλων και η έλλειψη αναγνώρισης καθώς και οι υψηλές αυτοεπιβαλλόμενες προσδοκίες τους  (Brock & Grady, 2000; Halling, 2004).

Τι γίνεται όμως όταν η επαγγελματική εξουθένωση συνδέεται με  το νόημα ύπαρξης του εκπαιδευτικού; Σύμφωνα με την υπαρξιακή προσέγγιση, η επαγγελματική εξουθένωση του εκπαιδευτικού συνοδεύεται από το αίσθημα «υπαρξιακού κενού» (existential vacuum), τη συνεχή έλλειψη σωματικής-ψυχολογικής ενέργειας, την απώλεια προσανατολισμού, το αίσθημα απώλειας νοήματος της εργασίας που επεκτείνεται και σε άλλες όψεις της ζωής, την απώλεια ενδιαφέροντος και την έλλειψη πρωτοβουλίας (Frankl, 1983). Η πορεία της εμφάνισής της παρουσιάζεται συνοπτικά στο ακόλουθο σχήμα:

 

 

Σύμφωνα με ερευνητικά δεδομένα, η επαγγελματική εξουθένωση των εκπαιδευτικών σχετίζεται αρνητικά με την υπαρξιακή τους ολοκλήρωση, με αποτέλεσμα η πραγματική ολοκλήρωση μέσω της εργασίας να αποτελεί την πλέον κατάλληλη προστασία τους από την εξουθένωση. Πιο συγκεκριμένα, όσο υψηλότερα εμφανίζονται στους εκπαιδευτικούς τα επίπεδα αποστασιοποίησης, αυθυπέρβασης και ελευθερίας τόσο χαμηλότερα αποδεικνύονται τα επίπεδα της επαγγελματικής εξουθένωσης που βιώνουν.

Φαίνεται λοιπόν ότι οι υπαρξιακές στάσεις απέναντι στη ζωή συνδέονται άμεσα με τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα και κυρίως με την ερμηνεία της. Η επαγγελματική εξουθένωση προκύπτει από την έλλειψη υπαρξιακού νοήματος για τις δραστηριότητες στις οποίες εμπλέκεται το άτομο  καθώς και την έλλειψη πληρότητας λόγω καθοδήγησης από υποκειμενικούς – προσωπικούς στόχους και όχι από την ουσία και το αντικείμενο της εργασίας (Langle , 2003).

Βάσει της υπαρξιακής ερμηνείας, η αντιμετώπιση της επαγγελματικής εξουθένωσης των εκπαιδευτικών μπορεί να επιτευχθεί εστιάζοντας στη στάση και το νόημα που αποκτά το άτομο για τη ζωή και στη διερεύνηση και επεξεργασία των υπαρξιακών στάσεων. Επιπλέον, μέσα από τεχνικές χαλάρωσης και καθοδήγηση από υποκειμενικούς και όχι αλλότριους στόχους, ο εκπαιδευτικός μπορεί να προσεγγίσει την επαγγελματική ικανοποίηση και συνεπώς την υπαρξιακή ολοκλήρωση (Langle, 2003). 

Το παρόν θέμα παρουσιάστηκε με προφορική ανακοίνωση στο 13ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας που πραγματοποιήθηκε 25 - 29 / 5 / 2011 στη Φιλοσοφική Σχολή στην Πανεπιστημιόπολη στην Αθήνα. 

Δημοσιεύτηκε στην πύλη της ψυχολογίας http://www.e-psychology.gr/work-psychology/619-burn-out-kai-ekpaideytikoi , Ιούνιος 2011

Άνδρες και εργασία: Όταν αποκτούν ταυτότητα μέσα από το επάγγελμα...

Η εξισορρόπηση εργασίας και οικογένειας είναι εξίσου σημαντική για άνδρες και γυναίκες αλλά παραδοσιακά θεωρείται ότι οι άνδρες είναι εκείνοι που αντλούν αίσθηση της υπαρξιακής πληρότητας από τη δουλειά ενώ οι γυναίκες περισσότερο μέσα από τις προσωπικές σχέσεις. Στο βιβλίο της Intimate Strangers, η Lillian Rubin περιγράφει τι συνέβη όταν ρώτησε εκατοντάδες αγνώστους όλων των ηλικιών και κοινωνικών στρωμάτων, «Ποιος είστε;». Σχεδόν πάντα, αναφέρει, οι άνδρες απαντούν λέγοντας τι δουλειά κάνουν: «Είμαι πωλητής», «Είμαι γιατρός», ταυτιζόμενοι με το επάγγελμά τους. Μερικές φορές συμπληρώνουν ότι είναι παντρεμένοι ή έχουν παιδιά. Οι γυναίκες από την άλλη, συνήθως αρχίζουν λέγοντας «είμαι μητέρα και σύζυγος» και κατόπιν για τη δουλειά τους (Ruby, 1983, 162).


Παρά τις σύγχρονες αλλαγές στον καθορισμό των ρόλων των φύλων, η πλειονότητα ανδρών και γυναικών εξακολουθεί να αυτοπροσδιορίζεται μέσω των παραδοσιακών στερεοτύπων για τους ρόλους των φύλων. Οι άνδρες μαθαίνουν μέσα από τα πολιτισμικά πρότυπα να ταυτίζονται με τη δουλειά τους μέχρι που η επαγγελματική τους επιτυχία ή αποτυχία να θεωρείται προσωπική επιτυχία ή αποτυχία. Οι γυναίκες από την άλλη, μάθαιναν μέχρι πολύ πρόσφατα, να ορίζουν την προσωπική τους επιτυχία ή αποτυχία σε σχέση με το ρόλο τους ως μητέρες και σύζυγοι.

Η εγγενής αντίφαση μεταξύ της εξιδανικευμένης εικόνας του έρωτα και της επιδίωξης μίας επιτυχημένης επαγγελματικής σταδιοδρομίας, εμφανίζεται αφού προσπαθήσει κανείς να πραγματώσει και τα δύο ταυτόχρονα. Η επίδραση που έχει στη σχέση μία πολύ αγχώδης σταδιοδρομία εξαρτάται σε ένα μεγάλο βαθμό από το υποκειμενικό κόστος και ανταπόδοση που παρέχει η σταδιοδρομία και στους δύο συντρόφους. Ορισμένες φορές η φθορά που πλήττει έναν άνδρα (στη δουλειά ή στο γάμο) προκαλείται από μια κρίση της μέσης ηλικίας. Όπως η φθορά, η κρίση της μέσης ηλικίας συμβαίνει σε ανθρώπους με ισχυρότερο κίνητρο, με ιδανικά και ενθουσιασμό. Συμβαίνει ιδιαίτερα σε ανθρώπους που έχουν αποφασίσει για την καριέρα τους από μικρή ηλικία. Ξεκίνησαν πεπεισμένοι ότι με το να είναι δικηγόροι, γιατροί, αρχιτέκτονες, καθηγητές, αστυνομικοί, προσφέρουν ένα σημαντικό έργο στην κοινωνία. Μέχρι να φτάσουν στη μέση ηλικία είτε συνειδητοποιούν ότι η προσφορά τους είναι πολύ μικρότερη από όσο ήλπιζαν ή αλλιώς αρχίζουν να σκέφτονται ότι η κοινωνία δεν αξίζει τη θυσία τους. Αρχίζουν να αισθάνονται άδειοι και απογοητευμένοι, επίπονα συνειδητοί για τη θνητότητά τους και το πέρασμα του χρόνου – τόσο για το χρόνο που απομένει όσο και για το χρόνο που χάθηκε.

Αν η επαγγελματική ταυτότητα είναι πιο σπουδαία για τον άνδρα και αν η οικογενειακή ταυτότητα της συζύγου και της μητέρας είναι πιο σπουδαία για τη γυναίκα και αν οι άνθρωποι υφίστανται τη φθορά επειδή απογοητεύονται όταν ανακαλύπτουν ότι ο ρόλος με τον οποίο ταυτίζονται δεν μπορεί να δώσει νόημα στη ζωή τους, τότε μπορούμε να συμπεράνουμε ότι περισσότεροι άνδρες φθείρονται στη δουλειά παρά γυναίκες. Ωστόσο, οι μελέτες για τις διαφορές φύλου στην επαγγελματική εξουθένωση δείχνουν ότι οι γυναίκες εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα από τους άνδρες.

Πηγή: Pines, A.M. (2007). H Φθορά στην Ερωτική Σχέση: Αιτίες & Θεραπείες. Αθήνα: Περίπλους.

Όταν ο Εκπαιδευτικος Χανει το Νόημα Ύπαρξης: Η Υπαρξιακή Προσέγγιση της Επαγγελματικής Εξουθένωσης

Όταν ο Εκπαιδευτικος Χανει το Νόημα Ύπαρξης: Η Υπαρξιακή Προσέγγιση της Επαγγελματικής Εξουθένωσης

Καλλιόπη Σωτηράκη & Αλέξανδρος-Σταμάτιος Αντωνίου

13ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας της Ελληνικής Ψυχολογικής Εταιρείας

25-29 Μαϊου 2011, Φιλοσοφική Σχολή, Πανεπιστημιούπολη, Αθήνα

  

περιληψη

Χωρίς αμφιβολία, η επαγγελματική εξουθένωση αποτελεί ένα σύνθετο ψυχολογικό φαινόμενο, γεγονός το οποίο δυσχεραίνει τη δημιουργία ενός ενιαίου και καθολικά αποδεκτού θεωρητικού μοντέλου ερμηνείας της. Σύμφωνα με το ερμηνευτικό πλαίσιο της υπαρξιακής προσέγγισης, η εξουθένωση αναζητά την αιτιολογική της βάση στην εγγενή ανάγκη του κάθε προσώπου να προσδώσει νόημα στην ίδια του την ύπαρξη. Η παρούσα μελέτη εστιάζεται στην υπαρξιακή ερμηνεία της επαγγελματικής εξουθένωσης των εκπαιδευτικών, αντιμετωπίζοντάς την ως μορφή διαστρέβλωσης της υπαρξιακής πραγματικότητας, η οποία τους προκαλεί συμπτώματα ανεπάρκειας σε σωματικό και ψυχολογικό επίπεδο. Ο εξουθενωμένος εκπαιδευτικός βιώνει –συνήθως και σε έντονο βαθμό- υπαρξιακό κενό, έλλειψη προσωπικής ολοκλήρωσης και απώλεια ενδιαφέροντος για τις δραστηριότητες στις οποίες εμπλέκεται. Η εργασία αφίσταται του ουσιαστικού της νοήματος και της βαθύτερης αξίας της και αντιμετωπίζεται απλά ως μέσο για την επίτευξη αλλότριων στόχων. Κατά συνέπεια, το άτομο καθοδηγείται από τους απολύτως υποκειμενικούς-προσωπικούς του στόχους όπως η καριέρα και η κοινωνική αποδοχή και όχι από την ουσία και το αντικείμενο της εργασίας με άμεσο επακόλουθο να μην αισθάνεται πληρότητα και να εξουθενώνεται επαγγελματικά. Σύμφωνα με ερευνητικά δεδομένα, η επαγγελματική εξουθένωση των εκπαιδευτικών σχετίζεται αρνητικά με την υπαρξιακή τους ολοκλήρωση, με αποτέλεσμα η πραγματική ολοκλήρωση μέσω της εργασίας να αποτελεί την πλέον κατάλληλη προστασία τους από την εξουθένωση. Πιο συγκεκριμένα, όσο υψηλότερα εμφανίζονται στους εκπαιδευτικούς τα επίπεδα αποστασιοποίησης, αυθυπέρβασης και ελευθερίας τόσο χαμηλότερα αποδεικνύονται τα επίπεδα της επαγγελματικής εξουθένωσης που βιώνουν. Στόχος της παρούσας εισήγησης είναι η ανασκόπηση της διεθνούς έρευνας και η αναφορά στα ευρήματα συναφούς έρευνας που βρίσκεται σε εξέλιξη με τη συμμετοχή Ελλήνων εκπαιδευτικών. 

Εξουθένωση στην εργασία...και στο σπίτι!

Δημοσίευση άρθρου στο www.businesswoman.gr, Φεβρουάριος 2011
Για το διαβάσετε το άρθρο πατήστε εδώ

Σχέση Επαγγελματικής & Συζυγικής Εξουθένωσης: Μύθος ή Πραγματικότητα;

Η επαγγελματική εξουθένωση (career burnout) αποτελεί μία κατάσταση σωματικής, συναισθηματικής και πνευματικής εξουθένωσης που προκύπτει από τη μακρόχρονη εμπλοκή του ατόμου σε συνθήκες εργασίας που είναι συναισθηματικά απαιτητικές (Maslach & Jackson, 1986). Από την άλλη, η συζυγική εξουθένωση (couple burnout) προκαλείται όταν οι αρχικές προσδοκίες των συντρόφων από τη σχέση τους έρχονται σε αντίφαση με την πραγματικότητα, γεγονός που τους προκαλεί άγχος και απογοήτευση. Η φθορά αυτή αποτελεί μια πολύ δύσκολη κατάσταση και συμβαίνει σε άτομα τα οποία περιμένουν ότι η σχέση θα δώσει νόημα στη ζωή τους. Συνδέεται με σωματική, συναισθηματική και πνευματική κόπωση του ζευγαριού και η σχέση συχνά κινδυνεύει να διαλυθεί (Pines, 2006).

Όπως προκύπτει από τα ερευνητικά δεδομένα, η εξουθένωση στο ζευγάρι συνδέεται με την εξουθένωση που βιώνουν οι σύντροφοι στη δουλειά τους (Antoniou & Cooper, 2005˙ Hazan & Shaver, 1990). Αρκεί να σκεφτεί κανείς τις ώρες που διαθέτει ο σύγχρονος άνθρωπος στην εργασία και την ενέργεια που απαιτείται να καταναλώσει για την επίτευξη των επαγγελματικών του στόχων, για να αντιληφθεί τη σύγκρουση που μπορεί να βιώσει όταν χρειάζεται να ισορροπήσει τις απαιτήσεις αυτές με την οικογένειά του. Σε ό,τι αφορά τη σχέση του ζευγαριού, η πολύωρη ενασχόληση των συντρόφων με το επάγγελμά τους, μειώνει τη συναισθηματική τους διέγερση και τη μεταξύ τους επικοινωνία.

Σύμφωνα με την Pines (1996), η συζυγική και η επαγγελματική εξουθένωση συνδέονται μεταξύ τους και επηρεάζουν η μία την άλλη. Όταν το άτομο βιώνει εξουθένωση στην εργασία, συχνά απομονώνεται, χάνει την εμπιστοσύνη του στους συναδέλφους και έχει υπέρμετρες απαιτήσεις από το σύντροφό του, γεγονός που προκαλεί συγκρούσεις στη σχέση. Τα συναισθήματα της απογοήτευσης μεταφέρονται στο γάμο αλλά και αντίστροφα. Επομένως, οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στο γάμο τους, είναι πιθανόν να επενδύουν πολύ χρόνο και ενέργεια στη δουλειά, βρίσκοντάς την σαν μια διέξοδο στα προσωπικά τους προβλήματα, με αποτέλεσμα να απογοητεύονται πλήρως αν τα πράγματα δεν εξελίσσονται όπως τα περίμεναν και η οικογένεια δεν μπορεί να τους στηρίξει.

Χαρακτηριστικά είναι τα ευρήματα έρευνας που διεξήχθη σε 190 Έλληνες εργαζόμενους (Σωτηράκη & Αντωνίου, υπό δημοσίευση) , ηλικίας από 20 έως 64 ετών, όπου προέκυψε ότι οι συμμετέχοντες που κατατάσσονται στην κατηγορία υψηλής συζυγικής εξουθένωσης εμφάνισαν τον υψηλότερο μέσο όρο σε όλους τους παράγοντες της επαγγελματικής εξουθένωσης, ενώ τα άτομα χαμηλής συζυγικής εξουθένωσης φάνηκε ότι ήταν λιγότερο εξουθενωμένοι επαγγελματικά, καθώς εμφάνισαν το χαμηλότερο μέσο όρο. Τα ευρήματα επιβεβαίωσαν την αρχική υπόθεση της έρευνας, γεννώντας προβληματισμούς σχετικά με την ετοιμότητα των εργαζόμενων και των εργοδοτών να αντιμετωπίσουν τη νέα πραγματικότητα.

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ & ΣΥΖΥΓΙΚΗΣ ΕΞΟΥΘΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ

3ο Πανελλήνιο Συνέδριο Συμβουλευτικής Ψυχολογίας
"Συμβουλευτική Ψυχολογία: Εφαρμογές-Προκλήσεις"
Ρέθυμνο, 6-9 Μαϊου 2010

Καλλιόπη Σωτηράκη & Αλέξανδρος-Σταμάτιος Αντωνίου

Βασικό αίτημα των σύγχρονων εργαζόμενων και παράλληλα σημαντικό παράγοντα για τη διατήρηση της ψυχοσωματικής τους ισορροπίας αποτελεί η εναρμόνιση προσωπικού/ οικογενειακού και επαγγελματικού βίου. Διεθνή ερευνητικά δεδομένα καθιστούν φανερή την ύπαρξη συστηματικής σχέσης μεταξύ επαγγελματικής και συζυγικής εξουθένωσης με αποτέλεσμα οι εμπειρίες και τα όποια προβλήματα και δυσκολίες από τον εργασιακό χώρο να μεταφέρονται και να παρεμβαίνουν στο οικογενειακό περιβάλλον και αντιστρόφως. Σκοπός της παρούσας εργασίας υπήρξε η μελέτη της σχέσης μεταξύ των επιμέρους χαρακτηριστικών της εργασίας (όπως επαγγελματικά ταξίδια, υπερωρίες, ικανοποίηση από τον μισθό, κατανόηση εργοδότη κ.ά.) και των δύο μορφών εξουθένωσης, επαγγελματικής και συζυγικής, σε ελληνικό πληθυσμό ζευγαριών. Το δείγμα της έρευνας περιελάμβανε 190 άτομα (άνδρες και γυναίκες) με ηλικίες από 20 έως 64 έτη. Για τη μελέτη της επαγγελματικής εξουθένωσης χρησιμοποιήθηκε η κλίμακα MBI-GS η οποία αξιολογεί 3 επιμέρους διαστάσεις: α) εξάντληση, β) επαγγελματική αποτελεσματικότητα και γ) κυνισμό. Η εξουθένωση των συντρόφων εξετάστηκε με την κλίμακα Couple Burnout Measure η οποία αξιολογεί το επίπεδο φθοράς στις σχέσεις του ζευγαριού. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι τα επαγγελματικά ταξίδια και η κατανόηση του εργοδότη στις οικογενειακές υποχρεώσεις του/της εργαζόμενου/ης συμβάλλουν στη μείωση των επιπέδων επαγγελματικής και συζυγικής εξουθένωσης που βιώνει. Από την άλλη πλευρά, οι υπερωρίες δεν φάνηκε να επηρεάζουν τα δύο είδη εξουθένωσης ενώ η ικανοποίηση από το μισθό έδειξε οριακά σημαντικές διαφορές στη συνολική επαγγελματική εξουθένωση. Σε γενικές γραμμές, τα συγκεκριμένα ευρήματα επιβεβαίωσαν σε μεγάλο βαθμό τις αρχικές ερευνητικές υποθέσεις και επεσήμαναν την ανάγκη για περαιτέρω διερεύνηση του όλου θέματος στα πλαίσια της Ελληνικής πραγματικότητας.