Οι Φάσεις της Εξέλιξης του Ζευγαριού

Το ερώτημα στη ζωή είναι πώς να βρούμε την ισορροπία ανάμεσα στην ανάγκη για αυτονομία και στην ανάγκη για συντροφικότητα, πώς να ικανοποιήσουμε και τις δύο, πώς να πετύχουμε τη «σύνθεση ανάμεσα στο ξένο και το γνώριμο, τη διέγερση και την ασφάλεια, την αυτονομία και τη συντροφικότητα» (Bischof, 1994, σ.497). Κινούμαστε συνεχώς σαν το εκκρεμές ανάμεσα σε αυτούς τους δύο πόλους. Η τέχνη είναι να μην κολλήσει κάποιος  σε έναν πόλο.

Ο κίνδυνος, αν κάποιος κολλήσει στη συντροφικότητα, είναι να χάσει την επαφή με τον εαυτό του, ενώ, αν κολλήσει στην αυτονομία, είναι να νιώσει μεγάλη μοναξιά.  Επίσης, ας ληφθεί υπόψη ότι κάθε σύντροφος έχει αυτές τις ανάγκες σε διαφορετικό βαθμό. Άλλος χρειάζεται πιο πολλή επικοινωνία και κοινές δραστηριότητες και άλλος πιο πολλή απομόνωση. Με δεδομένο ότι καμία ανάγκη δεν είναι κατακριτέα, η ικανοποίηση όλων των αναγκών μέσα στη σχέση είναι μία σύνθετη διαδικασία.

Καθώς οι  σύντροφοι αναζητούν την ισορροπία ανάμεσα στη συντροφικότητα και στην αυτονομία, περνάνε από πέντε φάσεις (σύμφωνα με προφορικές περιγραφές του Jellouschek)

• Συγχώνευση. Είναι η φάση του πρώτου έρωτα, το διάστημα που οι σύντροφοι θέλουν να είναι συνεχώς μαζί, να μοιράζονται τα πάντα αν είναι δυνατόν. Συνήθως καθένας εξιδανικεύει τον άλλο και προβάλλει σε αυτόν όλες του τις προσδοκίες για ένα φανταστικό σύντροφο. Όμορφες στιγμές αλλά και τραυματικές εμπειρίες από την παιδική ηλικία επηρεάζουν τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά των συντρόφων. Για παράδειγμα, κάποιος προσκολλάται  στον σύντροφό του γιατί βρίσκει σε αυτόν τη ζεστασιά και την τρυφερότητα που του έλειψαν από τους γονείς του. Κάποιος άλλος ζηλεύει και λειτουργεί κτητικά, αν δεν έχει βιώσει την άνευ όρων αγάπη της μητέρας του.
  Πέρα όμως από τις προβολές, σε αυτήν τη φάση βρίσκονται  και τα αποθέματα της σχέσης, το όραμα των συντρόφων, οι δυνατότητες που έχουν ως ζευγάρι. Αργότερα σε δύσκολες περιόδους μπορούν να ανατρέξουν στα βιώματα αυτής της εποχής και να αντλήσουν ιδέες γι’αυτό που μπορεί να υπάρξει μεταξύ τους. Η φάση της συγχώνευσης δεν διαρκεί πολύ, γιατί η ανάγκη για αυτονομία μένει παραμελημένη. Κάποιοι ικανοποιούν την ανάγκη για αυτονομία αναζητώντας νέο σύντροφο κάθε φορά που τελειώνει η συγχώνευση. Κατ’αυτόν τον τρόπο είναι συνεχώς ερωτευμένοι με διαφορετικά πρόσωπα και αποφεύγουν την αυτονόμησή τους. 

• Αντίσταση. Η αντίσταση στη συγχώνευση εμφανίζεται με ποικίλους τρόπους: καβγάδες, σεξουαλικές δυσκολίες, κατάθλιψη, εξωσυζυγική σχέση κ.ά. Σε αυτήν τη φάση ο ένας βιώνει τον άλλο ως εμπόδιο. Για παράδειγμα, η γυναίκα κατηγορεί τον άνδρα για το ότι εκείνη δεν εργάζεται. Ο άνδρας ισχυρίζεται ότι φταίει η γυναίκα που έχουν σπάνια ερωτική επαφή.Υπάρχει εξάρτηση που βιώνεται αρνητικά, ενώ στην προηγούμενη φάση, αυτή η εξάρτηση ήταν θετική. Τώρα ισχύει το «μαζί δεν κάνουμε και χώρια δεν μπορούμε». Λειτουργούν σαν δύο ημικύκλια που αναφέρονται το ένα στο άλλο.

• Διαφοροποίηση. Στην τρίτη φάση της διαφοροποίησης δεν ρίχνει πια ο ένας το φταίξιμο στον άλλο για ό,τι τον ενοχλεί. Καθένας παίρνει την ευθύνη για τη δική του εξέλιξη. Καθένας επικεντρώνεται στο πώς ο ίδιος συμβάλλει στην κατάσταση που τον ενοχλεί.Η σύζυγος αναγνωρίζει ότι τελικά είναι δική της επιλογή  που δεν δουλεύει ή που δεν επιτρέπει στον εαυτό της να χαλαρώνει κάποιες ώρες. Ο σύζυγος αναγνωρίζει με ποια δική του συμπεριφορά μειώνει την πιθανότητα ερωτικής επαφής (π.χ. είναι βιαστικός, απότομος). Καθένας αναλαμβάνει τις ευθύνες του και φροντίζει τον εαυτό του. Σε αυτήν τη φάση ικανοποιείται η ανάγκη για αυτονομία. Είναι σαν ψυχολογικό διαζύγιο, υπάρχει ρίσκο. Το να λειτουργήσει ένας άνθρωπος αυτόνομα είναι ιδιαίτερα δύσκολο, όταν δεν έχει βιώσει την «πρωτεύουσα οικειότητα», το δέσιμο με τη μητέρα στη βρεφική ηλικία. Υπάρχει συνήθως ο φόβος ότι αν στραφεί στον εαυτό του, ο σύντροφος θα τον εγκαταλείψει.
• Επαναπροσέγγιση. Αν δεν χωρίσουν οι σύντροφοι στη φάση της διαφοροποίησης, αν ανακαλύψουν ότι εκτιμούν σημαντικές πλευρές ο ένας στον άλλο, τότε το πιθανότερο είναι ότι θα νιώσουν έλξη και θα πλησιαστούν ξανά σε άλλη βάση: ο ένας βλέπει τον άλλο περισσότερο όπως είναι πραγματικά και λιγότερο όπως θα ήθελε να είναι – οι προβολές είναι πολύ λιγότερες σε σύγκριση με την πρώτη φάση.
• Ένωση σε πιο ώριμο επίπεδο. Αν οι σύντροφοι πλησιαστούν ξανά, τότε προχωρούν στην πέμπτη φάση. Σε αυτήν τη φάση κάθε σύντροφος διατηρεί την αυτονομία του και ταυτόχρονα δημιουργεί μία νέα ολότητα με τον άλλο. Σύμφωνα με τον Schellenbaum (1993, σ.18) κάθε σύντροφος φθάνει στο σημείο να αντιλαμβάνεται στον άλλο ταυτόχρονα κάτι ξένο και κάτι δικό του: «Εγώ δεν είμαι εσύ, αλλά εσύ μου αποκαλύπτεις αυτό που μου λείπει από τον εαυτό μου». Ο σύντροφος με τα δικά του χαρακτηριστικά αποτελεί πρότυπο για να αναπτύξει και ο άλλος αυτές τις πλευρές στον εαυτό του. Η διαφορετικότητα του άλλου βιώνεται επομένως ως πρόκληση για προσωπική εξέλιξη.

 Οι σύντροφοι δεν περνούν ταυτόχρονα τις φάσεις εξέλιξης που περιγράφηκαν παραπάνω. Συνήθως ο ένας είναι ο κινητήριος μοχλός της εξέλιξης και ο άλλος ακολουθεί.

Αποσπάσματα από το βιβλίο της Βιργινίας Ιωαννίδου «Η τέχνη της συντροφικής ζωής: μια συστημική προσέγγιση», εκδόσεις Γνώση.

Έρωτας & Απογοήτευση: Μήπως συνδέονται περισσότερο από όσο νομίζουμε;

Οι δύο ερωτήσεις που τίθενται πιο συχνά σχετικά με φθορά στη σχέση των ζευγαριών είναι: "Τι προξενεί τη φθορά σε μία σχέση;" και "Πώς μπορούμε να αποφύγουμε τη φθορά;"

Σύμφωνα με την κλινική ψυχολόγο Ayala Malach Pines, το πρότυπο του έρωτα και της φθοράς απαντά και στις δύο αυτές ερωτήσεις. Το πρότυπο παρουσίαζει δύο διαδρομές που οδηγούν η μία στη φθορά και η άλλη στις ρίζες και τα φτερά. Οι δύο διαδρομές ξεκινούν από τον ίδιο δρόμο με το ζευγάρι να ερωτεύεται. Σε τι διαφέρει ένα ζευγάρι που υφίσταται φθορά από εκείνο που έχει ρίζες και φτερά; Αν αφήσουμε κατά μέρος την πιθανότητα το ζευγάρι που έχει υποστεί τη φθορά να έχει σοβαρά συναισθηματικά προβλήματα, πρέπει να συμπεράνουμε ότι η διαφορά μεταξύ τους οφείλεται στα διαφορετικά περιβάλλοντα. Ένα πιεστικό περιβάλλον - ή ένα περιβάλλον που το ζευγάρι βιώνει ως πιεστικό - εμποδίζει τους συντρόφους να πραγματοποιήσουν τα όνειρά τους. Το άγχος τους αποστραγγίζει ενεργειακά και ερωτικά. Αντίθετα ένα θετικό περιβάλλον βοηθά το ζευγάρι να αναπτυχθεί και να πραγματοποιήσει τα όνειρά του. Η αίσθηση της σημαντικότητας που τους προσφέρει η σχέση τους, κρατάει τον έρωτα ζωντανό.

 

 

Το Πρότυπο του Έρωτα και της Φθοράς έχει ορισμένα αποφασιστικά σημεία:

• Οι άνθρωποι που πιστεύουν στον έρωτα περιμένουν από αυτόν να δώσει νόημα στη ζωή τους.
• Υπάρχει μία άμεση σχέση ανάμεσα στον έρωτα και τη φθορά. Ο έρωτας αποτελεί το αρχικό στάδιο και την προϋπόθεση για τη διαδικασία της φθοράς.
• Υπάρχει αλληλεπίδραση του ζευγαριού με το περιβάλλον. Δεν είναι η ιδιοσυγκρασία του συντρόφου που προξενεί τη φθορά, αλλά μάλλον η καταστροφή των ερωτικών ιδανικών από το εξωτερικό άγχος που λανθασμένα αποδίδεται στο σύντροφο.
• Το περιβάλλον δεν αποτελεί μία απόλυτα αντικειμενική εξωτερική πραγματικότητα. Καθένας μας βιώνει μέσω της αντίληψής του μία υποκειμενική αναπαράσταση του κόσμου.
• Οι προσδοκίες για τον έρωτα διαμορφώνονται από τις πολιτισμικές μας αξίες και τις προσωπικές μας εμπειρίες και αποτελούν πάντα μέρος του συστήματος των πεποιθήσεών μας. Οι προσδοκίες ενεργοποιούνται όταν ερωτευόμαστεκαι βρίσκονται στο απόγειό τους όταν πραγματοποιείται μία δέσμευση, είτε αυτή είναι τυπική ή όχι. Οι προσδοκίες έχουν μία ισχυρή επίδραση στις ερωτικές σχέσεις, ακόμη και όταν είναι ασυνείδητες ή δεν εκφράζονται ανοιχτά, επειδή συνοδεύονται με ότι θα ονομάζαμε ουσία της ζωής.
• Οι ανεκπλήρωτες ερωτικές προσδοκίες φέρνουν απογοήτευση και μαζί διάβρωση του έρωτα και της αφοσίωσης. Οι προσδοκίες που εκπληρώνονται δεν αποτελούν παρόλα αυτά εγγύηση κατά της φθοράς. Τα ερωτικά ιδεώδη μπορεί να απογοητευτούν όταν δεν εκπληρώνονται ή όταν εκπληρώνονται μπορεί να είναι εξίσου απογοητευτικά επειδή αποτυγχάνουν να δώσουν στη ζωή το νόημα που προσδοκούσαμε να δώσουν.
• Το αποτέλεσμα της συνεχούς αλληλεπίδρασης ανάμεσα στο ζευγάρι και την αντίληψη του περιβάλλοντός του μπορεί να είναι θετικό ή αρνητικό για την ερωτική του σχέση. Στην καλύτερη περίπτωση το αποτέλεσμα είναι "ρίζες και φτερά", μία ιδανική ισορροπία ανάμεσα στην ασφάλεια και την ανάπτυξη. Στις σχέσεις με ρίζες και φτερά , ο έρωτας δυναμώνει με το χρόνο και συνεχίζει να τροφοδοτεί τη ζωή με νόημα. Στην χειρότερη περίπτωση το αποτέλεσμα είναι η φθορά και ο θάνατος του έρωτα.

Πηγή: Pines, A.M. (2007). Η φθορά στην ερωτική σχέση: Αιτίες & Θεραπείες. Αθήνα: Περίπλους.

Συζυγικές Εντάσεις : Πώς Επηρεάζουν το Ρόλο των Γονέων;

 

Όταν συζητάμε τις εντάσεις των αντικρουόμενων υποχρεώσεων, των οικογενειακών δεσμεύσεων και της ενοχής των δύο συζύγων, θα πρέπει να δώσουμε στη γονική ιδιότητα την ιδιαίτερη προσοχή που της ανήκει. Βιβλία, τραγούδια, τηλεοπτικές διαφημίσεις και κωμωδίες όλα πανηγυρίζουν το ζαχαρωμένο γονικό κόσμο. Οι αρχέτυπες εικόνες συμπεριλαμβάνουν αφράτα μωρά ντυμένα με μαλακές νυχτικιές, φρεσκοπλυμένα και χτενισμένα, με ροδαλά μάγουλα και ευτυχισμένα χαμόγελα που τρέχουν να δώσουν ένα φιλί στη Μαμά και το Μπαμπά προτού πάνε για ύπνο. Αλλά όπως όλοι οι γονείς γνωρίζουν, το να είσαι γονιός απέχει πολύ από την κατάσταση της ατέρμονης ευδαιμονίας. Πρέπει να ταΐσεις τα παιδιά, να τα πλύνεις, να τα ντύσεις, να τους ψωνίσεις, να φροντίσεις την υγεία και την ευτυχία τους και να τα φροντίζεις όσο τα ίδια αδυνατούν να το κάνουν. Όταν μεγαλώσουν πρέπει να διαπραγματευτείς τις διαθέσεις τους, τους καβγάδες και τις στενοχώριες τους. Πρέπει να δίνεις τον εαυτό σου, το χρόνο σου και να μην περιμένεις ανταπόδοση.

Με άλλα λόγια, στην ιδανική περίπτωση πρέπει να αγαπάς αδιαπραγμάτευτα. Επιπλέον, δεν υπάρχει σχολείο για να μάθεις το ρόλο σου ως γονιός, ένα ρόλο που για πολλούς ανθρώπους σχετίζεται περισσότερο από κάθε άλλο με το εγώ. Και όχι μόνο αυτό, αλλά επιπλέον δεν μπορείς να εγκαταλείψεις το ρόλο του γονιού όπως ένα αποτυχημένο γάμο ή μία κακή δουλειά. Δεν έχεις ελεύθερα σαββατοκύριακα, δεν μπορείς να αναβάλεις τις ανάγκες του παιδιού όπως κάνεις με μία δυσάρεστη εργασία. Δεν μπορείς να παραιτηθείς από το ρόλο του γονιού ή να πάρεις ακαδημαϊκή άδεια και δεν μπορείς να ανταλλάξεις ένα δύσκολο παιδί με ένα ευκολότερο.

Κάτω από το βάρος αυτών των εντάσεων, για ορισμένους γονείς αρχίζει η φθορά. Περισσότερο για όσους έχουν εξωπραγματικές προσδοκίες από την ιδιότητά τους ως γονείς, που περιμένουν από το παιδί τους, ακόμη κι όταν είναι μωρό, να τους αγαπάει χωρίς όρους και να δίνουν νόημα στη ζωή τους. Αυτό συμβαίνει κυρίως σε όσους είναι απομονωμένοι, αγνοούν τα πραγματικά καθήκοντα του γονιού και στερούνται πόρων και υποστήριξης. Αυτό συμβαίνει επίσης στη διάρκεια δύσκολων φάσεων της ζωής του παιδιού ή των γονιών.

Σε συνεντεύξεις της Pines με επαγγελματίες και εθελοντές που εργάζονταν στην τηλεφωνική βοήθεια προς τους γονείς, προέκυψε ότι η φθορά είναι μία από τις βασικές αιτίες κακομεταχείρισης παιδιών. Οι γονείς καλούν αυτές οι γραμμές συνήθως λέγοντας ότι έχουν φτάσει στα όριά τους: «Δεν αντέχω άλλο», «Αισθάνομαι ότι διαλύομαι», «Δεν μπορώ να το αντιμετωπίσω». Οι εκρήξεις της κακομεταχείρισης όπως και οι εκρήξεις της φθορά ς, σπάνια ξεκινούν από κάποιο δραματικό συμβάν. Συνήθως είναι απλά καθημερινά προβλήματα φροντίδας παιδιών, ιδιαίτερα στην ηλικία από τη γέννηση μέχρι τα πέντε τους χρόνια. Στη διάρκεια αυτών των χρόνων είναι πολύ συνηθισμένο οι γονείς να αισθάνονται φυλακισμένοι στο σπίτι και δεσμευμένοι από όσα συνεπάγεται η φροντίδα ενός παιδιού αυτής της ηλικίας. Κοινωνικά απομονωμένοι, χωρίς να μπορούν να διαχωρίσουν τον εαυτό τους από το παιδί αλλά και χωρίς να γνωρίζουν τι πρέπει να περιμένουν από το παιδί τους, αισθάνονται αποτυχημένοι και ένοχοι.

Σε μία μελέτη που περιείχε συνεντεύξεις εκ βαθέων με δώδεκα γονείς που κακομεταχειρίζονταν τα παιδιά τους, προέκυψε ότι τα επίπεδα φθοράς αυτών των γονιών ήταν τα υψηλότερα από κάθε άλλη ομάδα. Στην ουσία, όλοι οι γονείς που κακομεταχειρίζονταν τα παιδιά τους, υπέφεραν από φτώχια, κακές οικογενειακές σχέσεις και έλλειψη υποστήριξης από το σύντροφο και τους φίλους. Εξέφρασαν μία ανικανότητα να αντιμετωπίσουν τα συναισθηματικά και οικονομικά τους προβλήματα και κατέφυγαν στη βία επειδή δεν είχαν τη γνώση και την ικανότητα να αντιμετωπίσουν τις απαιτήσεις της γονικής ιδιότητάς τους. Στο φως των εντάσεων που μπορεί να προξενήσει η γονική ιδιότητα, είναι ενδιαφέρον ο αριθμός των παιδιών που είχε μία οικογένεια και ο αριθμός των παιδιών που είχε μία οικογένεια και ο αριθμός των παιδιών που εξακολουθούν να ζουν στο σπίτι, δεν είχε σχέση με τη φθορά στο γάμο. Αυτό υποδηλώνει ότι ενώ σε κάποιους γάμους τα παιδιά προξενούν ένταση σε άλλους είναι χαρά και αποτελούν το συνδετικό ιστό που κρατά το ζευγάρι ενωμένο. Ο ρόλος που θα παίξουν τα παιδιά σε ένα γάμο εξαρτάται από τις προσδοκίες του ζευγαριού, τις εντάσεις και τους διαθέσιμους πόρους.

Απόσπασμα από το βιβλίο:
Pines, A.M. (2007). Η Φθορά στην Ερωτική Σχέση: Αιτίες και Θεραπείες. Αθήνα: Περίπλους.

Εξουθένωση στην εργασία...και στο σπίτι!

Δημοσίευση άρθρου στο www.businesswoman.gr, Φεβρουάριος 2011
Για το διαβάσετε το άρθρο πατήστε εδώ

Συζυγική Εξουθένωση: Πώς την αντιλαμβανόμαστε και πώς την προλαμβάνουμε;

Tα συμπτώματα της συζυγικής εξουθένωσης γίνονται αντιληπτά σε σωματικό, συναισθηματικό και πνευματικό επίπεδο (Pines, 1996).

• Σωματική Κόπωση

Η σωματική κόπωση που προκαλείται από την εξουθένωση των ζευγαριών εμφανίζεται ως μία χρόνια κόπωση που δεν ανακουφίζεται από τον ύπνο. Τα θύματα της εξουθένωσης ξυπνούν κουρασμένα, έχουν προβλήματα στο στομάχι και κυρίως στον ύπνο. Συχνά δεν μπορούν να κοιμηθούν ενώ όταν τελικά το κατορθώσουν, καταδιώκονται από εφιάλτες.

• Συναισθηματική Κόπωση

Τα ζευγάρια που βιώνουν συζυγική εξουθένωση αισθάνονται συναισθηματική απογοήτευση και είναι πεπεισμένοι ότι δεν υπάρχει ελπίδα για αυτούς ή τη σχέση τους. Η ζωή τους μοιάζει να μην έχει νόημα και συνοδεύεται συχνά από κατάθλιψη με αποτέλεσμα να τους απομένει ελάχιστη ενέργεια για τη δουλειά και τα παιδιά. Παρόλο που υπάρχουν αυτά τα προβλήματα , δεν έχουν τη δύναμη να αλλάξουν την κατάσταση και έχουν παραιτηθεί από την ιδέα να αλλάξουν το σύντροφό τους ή τον εαυτό τους. Δεν ελπίζουν στην αλλαγή και σε ακραίες περιπτώσεις μπορεί να οδηγηθούν σε τάσεις αυτοκτονίας.

• Πνευματική Κόπωση
Η πνευματική κόπωση εκδηλώνεται με μειωμένη αυτογνωσία και μία αρνητική διάθεση απέναντι σε οτιδήποτε αφορά στη σχέση και ειδικότερα στο σύντροφο. Όταν αρχίζει η φθορά της σχέσης, οι δύο σύντροφοι αποκτούν μια οδυνηρή συνείδηση όλων των μικρών πραγμάτων που κάνει ο άλλος και που τους ενοχλούν. Η υπομονή τους σε τέτοιες συμπεριφορές εξαντλείται. Ωστόσο, η απογοήτευση δεν περιορίζεται στο σύντροφο αλλά αφορά και στον εαυτό τους. Υπάρχει ένα έντονο συναίσθημα προσωπικής αποτυχίας, της αποτυχίας να διατηρήσουν τη σχέση τους.

Ορισμένοι παράγοντες που μπορούν να προλάβουν τη φθορά στη σχχέση των ζευγαριών είναι:
• Εύρος Διαφορετικότητας: Όσο μεγαλύτερο εύρος διαφορετικότητας υπάρχει σε μία σχέση τόσο χαμηλότερο είναι το επίπεδο της φθοράς. Η διαφορετικότητα βρίσκεται μεταξύ υπερφόρτισης και ανίας. Στην περίπτωση της υπερφόρτισης το άτομο διακρίνει μεγάλο εύρος διαφορετικότητας σε σχέση με το σύντροφό του, γεγονός που μπορεί να δημιουργήσει άγχος και πίεση ενώ τα πολύ χαμηλά επίπεδα διαφορετικότητας τα βιώνει ως ανία και ενόχληση. Το βέλτιστο επίπεδο διαφέρει από άτομο σε άτομο και απαιτεί διαρκή τόνωση (Duffy, 1962). Ο τρόπος που τα ζευγάρια εισάγουν τη διαφορετικότητα στη σχέση τους διαφέρει όσο και τα ζευγάρια. Οποιαδήποτε μορφή κι αν έχει η διαφορετικότητα των συντρόφων είναι βέβαιο ότι κάνει τη ζωή του ζευγαριού πιο ενδιαφέρουσα με αποτέλεσμα να αυξάνεται η συναισθηματική διέγερση και να ανανεώνεται η σχέση.


• Εκτίμηση: Όπως αποδεικνύεται, η εκτίμηση προστατεύει τους συντρόφους από την εξουθένωση. Η αίσθηση εκτίμησης και αναγνώρισης κάνει τους ανθρώπους να αισθάνονται καλά ενώ η αχαριστία να αισθάνονται άσχημα με τον εαυτό τους και θυμό και αγανάκτηση για το πρόσωπο που τους επικρίνει. Οι περισσότεροι διαθέτουν την ικανότητα να συμπεριφερθούν με τρόπο θερμό ή ψυχρό, ευχάριστο ή ενοχλητικό. Όταν οι άλλοι μας αντιμετωπίζουν ζεστά και χαριτωμένα, αυτό από μόνο του, μας κάνει περισσότερο ζεστούς και ευχάριστους μέσα από τη δύναμη της αυτοεκπληρούμενης προφητείας (Snyder, 1979). Στο σύστημα του ζευγαριού όσο περισσότερη αναγνώριση προσφέρουν οι σύντροφοι μεταξύ τους, τόσο πιο ανταποδοτικό είναι το σύστημα αυξάνοντας έτσι αυτό που τελικά προσλαμβάνει ο κάθε ένας σύντροφος.

• Ευκαιρίες για Αυτοπραγμάτωση: Όσο περισσότερες ευκαιρίες για αυτοπραγμάτωση και προσωπική ανάπτυξη προσφέρει ένα περιβάλλον σε ένα ζευγάρι τόσο λιγότερες είναι και οι πιθανότητες της συζυγικής εξουθένωσης. Κατά τον Maslow (1962), το άτομο διαθέτει ως βασικό ανθρώπινο κίνητρο μία εσωτερική δύναμη προς την πραγμάτωση των ανθρώπινων δυνατοτήτων του. Ο Carl Rogers αναφέρει ότι «σε κάθε οργανισμό συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου, υπάρχει μια εσωτερική ροπή προς μια εποικοδομητική πραγμάτωση των έμφυτων δυνατοτήτων του, μια φυσική τάση προς την ανάπτυξη» (Rogers, 1961). Αξίζει να σημειωθεί ότι η αυτοπραγμάτωση περιλαμβάνει τη συνεχή αλλαγή και ανάπτυξη, η οποία σε ορισμένους ανθρώπους μπορεί να προξενήσει άγχος. Προϋποθέτει άνοιγμα σε νέες εμπειρίες με ένα θετικό, δραστήριο και δημιουργικό τρόπο.

Πέρα από τα παραπάνω περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά που θωρακίζουν το ζευγάρι κατά της φθοράς, σημαντικά είναι οι οικογενειακές σχέσεις, οι φίλοι και συνεργάτες, η υποστήριξη στις δυσκολίες, η αυτονομία και μία οικία που να ανταποκρίνεται στις ανάγκες και τις προτιμήσεις των συντρόφων. Ενώ η διαφορετικότητα και η αυτοπραγμάτωση βοηθούν στη διατήρηση της συναισθηματικής διέγερσης, η εκτίμηση και η υποστήριξη δυναμώνουν την αφοσίωση.

Σχέση Επαγγελματικής & Συζυγικής Εξουθένωσης: Μύθος ή Πραγματικότητα;

Η επαγγελματική εξουθένωση (career burnout) αποτελεί μία κατάσταση σωματικής, συναισθηματικής και πνευματικής εξουθένωσης που προκύπτει από τη μακρόχρονη εμπλοκή του ατόμου σε συνθήκες εργασίας που είναι συναισθηματικά απαιτητικές (Maslach & Jackson, 1986). Από την άλλη, η συζυγική εξουθένωση (couple burnout) προκαλείται όταν οι αρχικές προσδοκίες των συντρόφων από τη σχέση τους έρχονται σε αντίφαση με την πραγματικότητα, γεγονός που τους προκαλεί άγχος και απογοήτευση. Η φθορά αυτή αποτελεί μια πολύ δύσκολη κατάσταση και συμβαίνει σε άτομα τα οποία περιμένουν ότι η σχέση θα δώσει νόημα στη ζωή τους. Συνδέεται με σωματική, συναισθηματική και πνευματική κόπωση του ζευγαριού και η σχέση συχνά κινδυνεύει να διαλυθεί (Pines, 2006).

Όπως προκύπτει από τα ερευνητικά δεδομένα, η εξουθένωση στο ζευγάρι συνδέεται με την εξουθένωση που βιώνουν οι σύντροφοι στη δουλειά τους (Antoniou & Cooper, 2005˙ Hazan & Shaver, 1990). Αρκεί να σκεφτεί κανείς τις ώρες που διαθέτει ο σύγχρονος άνθρωπος στην εργασία και την ενέργεια που απαιτείται να καταναλώσει για την επίτευξη των επαγγελματικών του στόχων, για να αντιληφθεί τη σύγκρουση που μπορεί να βιώσει όταν χρειάζεται να ισορροπήσει τις απαιτήσεις αυτές με την οικογένειά του. Σε ό,τι αφορά τη σχέση του ζευγαριού, η πολύωρη ενασχόληση των συντρόφων με το επάγγελμά τους, μειώνει τη συναισθηματική τους διέγερση και τη μεταξύ τους επικοινωνία.

Σύμφωνα με την Pines (1996), η συζυγική και η επαγγελματική εξουθένωση συνδέονται μεταξύ τους και επηρεάζουν η μία την άλλη. Όταν το άτομο βιώνει εξουθένωση στην εργασία, συχνά απομονώνεται, χάνει την εμπιστοσύνη του στους συναδέλφους και έχει υπέρμετρες απαιτήσεις από το σύντροφό του, γεγονός που προκαλεί συγκρούσεις στη σχέση. Τα συναισθήματα της απογοήτευσης μεταφέρονται στο γάμο αλλά και αντίστροφα. Επομένως, οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στο γάμο τους, είναι πιθανόν να επενδύουν πολύ χρόνο και ενέργεια στη δουλειά, βρίσκοντάς την σαν μια διέξοδο στα προσωπικά τους προβλήματα, με αποτέλεσμα να απογοητεύονται πλήρως αν τα πράγματα δεν εξελίσσονται όπως τα περίμεναν και η οικογένεια δεν μπορεί να τους στηρίξει.

Χαρακτηριστικά είναι τα ευρήματα έρευνας που διεξήχθη σε 190 Έλληνες εργαζόμενους (Σωτηράκη & Αντωνίου, υπό δημοσίευση) , ηλικίας από 20 έως 64 ετών, όπου προέκυψε ότι οι συμμετέχοντες που κατατάσσονται στην κατηγορία υψηλής συζυγικής εξουθένωσης εμφάνισαν τον υψηλότερο μέσο όρο σε όλους τους παράγοντες της επαγγελματικής εξουθένωσης, ενώ τα άτομα χαμηλής συζυγικής εξουθένωσης φάνηκε ότι ήταν λιγότερο εξουθενωμένοι επαγγελματικά, καθώς εμφάνισαν το χαμηλότερο μέσο όρο. Τα ευρήματα επιβεβαίωσαν την αρχική υπόθεση της έρευνας, γεννώντας προβληματισμούς σχετικά με την ετοιμότητα των εργαζόμενων και των εργοδοτών να αντιμετωπίσουν τη νέα πραγματικότητα.

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ & ΣΥΖΥΓΙΚΗΣ ΕΞΟΥΘΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ

3ο Πανελλήνιο Συνέδριο Συμβουλευτικής Ψυχολογίας
"Συμβουλευτική Ψυχολογία: Εφαρμογές-Προκλήσεις"
Ρέθυμνο, 6-9 Μαϊου 2010

Καλλιόπη Σωτηράκη & Αλέξανδρος-Σταμάτιος Αντωνίου

Βασικό αίτημα των σύγχρονων εργαζόμενων και παράλληλα σημαντικό παράγοντα για τη διατήρηση της ψυχοσωματικής τους ισορροπίας αποτελεί η εναρμόνιση προσωπικού/ οικογενειακού και επαγγελματικού βίου. Διεθνή ερευνητικά δεδομένα καθιστούν φανερή την ύπαρξη συστηματικής σχέσης μεταξύ επαγγελματικής και συζυγικής εξουθένωσης με αποτέλεσμα οι εμπειρίες και τα όποια προβλήματα και δυσκολίες από τον εργασιακό χώρο να μεταφέρονται και να παρεμβαίνουν στο οικογενειακό περιβάλλον και αντιστρόφως. Σκοπός της παρούσας εργασίας υπήρξε η μελέτη της σχέσης μεταξύ των επιμέρους χαρακτηριστικών της εργασίας (όπως επαγγελματικά ταξίδια, υπερωρίες, ικανοποίηση από τον μισθό, κατανόηση εργοδότη κ.ά.) και των δύο μορφών εξουθένωσης, επαγγελματικής και συζυγικής, σε ελληνικό πληθυσμό ζευγαριών. Το δείγμα της έρευνας περιελάμβανε 190 άτομα (άνδρες και γυναίκες) με ηλικίες από 20 έως 64 έτη. Για τη μελέτη της επαγγελματικής εξουθένωσης χρησιμοποιήθηκε η κλίμακα MBI-GS η οποία αξιολογεί 3 επιμέρους διαστάσεις: α) εξάντληση, β) επαγγελματική αποτελεσματικότητα και γ) κυνισμό. Η εξουθένωση των συντρόφων εξετάστηκε με την κλίμακα Couple Burnout Measure η οποία αξιολογεί το επίπεδο φθοράς στις σχέσεις του ζευγαριού. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι τα επαγγελματικά ταξίδια και η κατανόηση του εργοδότη στις οικογενειακές υποχρεώσεις του/της εργαζόμενου/ης συμβάλλουν στη μείωση των επιπέδων επαγγελματικής και συζυγικής εξουθένωσης που βιώνει. Από την άλλη πλευρά, οι υπερωρίες δεν φάνηκε να επηρεάζουν τα δύο είδη εξουθένωσης ενώ η ικανοποίηση από το μισθό έδειξε οριακά σημαντικές διαφορές στη συνολική επαγγελματική εξουθένωση. Σε γενικές γραμμές, τα συγκεκριμένα ευρήματα επιβεβαίωσαν σε μεγάλο βαθμό τις αρχικές ερευνητικές υποθέσεις και επεσήμαναν την ανάγκη για περαιτέρω διερεύνηση του όλου θέματος στα πλαίσια της Ελληνικής πραγματικότητας.